۞ C A H A N ۞

(hekayə)

SINMAYAN VƏ ƏYİLMƏYƏN İNSANLARA İTHAF

Kimsə onu satmışdı ki, yazın ilk günlərində, ətirli və su pərdəsindən yaranan bir könül oxşayan havada qamarlandı…
Gözlərinin önündə qara və ulu kölgələr çaxnaşırdılar. Ağzında acı bir ağrını sezirdi. Ürəyi şiddətlə çırpınmağa başlamışdı. Damarlarında axan qanlar dalğalanırdılar. Bədəninin key olmağın duyurdu. Tövşüməyə düşmüşdü. Dərin və ağır bir boşluqda görürdü özünü. Qulaqlarında bağırtı səsləri məhv olurdu…
- Deyəcəyəm… Hər nə istəsəz… - öz bağırtısından daşlandı.
İndi kamil ayılmışdı. Otağın ortasında idi, yataqda… Neçə ləhzə heyranlıqla öz ətrafına baxdı. Otağın tavanından qaranlıq yağırdı. Açıq pəncərədən gümüş saçaqlı Ayı axtarmağa tərpəndi. Qara buludlar Ayı boğmuşdular. Otağın dərin sükutu sancırdı qulaqların. Yanında yatan qadına baxdı, onun çılğın baxışlarına…
- Yadıma gəlmir… Yadıma gəlmir nələr demişəm… Heç yadıma gəlmir nələr başıma gətirdilər…
- Sən ki… - qadın boğultu səslə bir zad demək istəsə də:
- Dinmə, bir zad demə – onun sözünü kəsdi, – hətmən yenə istirsən deyəsən çox fikir eləmə, onlar insan yox, heyvandılar, hər zad düzələcək…
- Yox!.. Bu dəfə başqa bir zad demək istəyirəm, – qadın tutqun bir səslə dedi. 

 

İçərisin yandıran sözləri dışarı tökməkdən utanırdı. Üç ay idi ki, onun bu davranışına özün adət verə bilməmişdi. O, gecələr müxtəlif vəziyyətlərdə yuxudan daşlanırdı… Qan-tər içində, heyranlıqda… Sanki dərin huşsuzluqdan ayılıbdı. Gahdan da onu yerini batırmış görürdü.
Pəncərədən əsən yel pərdəni xış-xışa saldı. Hələ dərin bir boşluqda çabalayırdı. Qadın isə dərin bir narahatlıqda, sükutda. Qadın onun bu qeyri-adi işlərinə nə səbəb olduğunu düşünmürdü. Başına nə gəldiyini ondan soruşanda, dərin bir boş uçurumda tapırdı onu! Qaranlıq bir otaq… Bədəninin heç bir yerində yara, ya əzilmə izi tapmamışdı. Gahdan düşünürdü: «Qorxudublar.. Ya da…» Burda qorxurdu… «Hətmən beynini yuyublar». Bu barədə çox qorxulu zadlar eşitmişdi.

* * *
Yenə dərin bir qaranlıq uçurumda çabalayırdı… Qadın sükutu pozdu axırda:
- Yadındamı, bir gün dedin, şeirlərimlə millətimin düşmənlərinə od yağdırıram?..
Üzünün rəngi ölülər kimi idi. Yenə qan-tər içində idi. Keçən gecələr o ayılmamışdı, qadın düşünürdü yenə hər zad əvvəlki kimi olmaqdadır… Amma yenə bu gecə bir bağırtı ilə ayılmışdı. Qız çağından onun şeirlərini diqqətlə oxuyardı. Elə onu onla tanış edən dilsiz, ancaq sözlü şeirlər idi. O, şeirlərində inamlı və yüksək ruhlu bir şair kimi yaranırdı…
İndi isə qadın şeirlərdən söz açmaqla ona ümid vermək istəyirdi…
«Şeirlərim… şeirlərim… şeirlər…» Bir bomba beynində partladı. Bədəninə aydın bir titrətmə qondu. Sanki bədəninə bərq yapışdırmışdılar. Titrədikcə uçurumlar dolur, qaranlıqlar geri çəkilirdilər zehnindən. Ağ bir otaq… Acı bir iynə…
- Buzlu bir su gətir… Yanıram…
Səssiz ağlayan qadın neçə ləhzə ona baxdı. Onun səsində gizli bir inam duydu. Ayağa durdu su gətirsin…
Boğazından içəri axan su içəri alovun söndürə-söndürə mədəsinə doldu. Hələ də yanğınlıq duyurdu. Yenə su içdi.
Pəncərəyə qonan buludlar Ayın önündən yavaş-yavaş geri çəkilirdilər. Yenə əzbər olduğu təhlükəli şeirlər zehnində idi. Zehninə qonan tozlar indi kamilcə silinmişdi…
Axşamüstü idi. Çalışdığı dükanın qapısın bağlayıb evə sarı gedirdi. Yenicə çapa verdiyi şeir kitabı çoxlarının məzacına uyğun düşməmişdi. Biri telefonda demişdi: «Şeirlərində çoxlu zadlara sataşırsan, bu şeirlər başını uduzacaq!» O isə gülüb yalnızca: «Mən şairsəm, millətimin söylər dili olmalıyam» - demişdi.
Əlindəki siqarı xiyavanın quru arxına atdı. Maşın dalınca idi, evə getmək üçün… Bir anda önündə ağ bir maşın dayandı. Hələ əlini cibindən çıxartmadan, bir quş kimi yerdən qalxıb özünü maşının içində gördü. Qollarından sərt yapışan əllər tərpənmə gücünü almışdılar ondan… Gözlərinə bağlanan qara parça sancırdı gözlərini…
Gözləri açılanda özünü qəfəs kimi bir otaqda gördü. Qara bir stul üstə bağlanmışdı əllərindən, qollarından. Neçə ləhzə ətrafına baxdı. Neçə kölgəni mat bir şüşə arxasından seçə bildi… Ətraf otaqlardan gələn qeyri-adi və vəhşi bağırtılar səsi qorxu salmışdı canına. Önündəki masa üstündən üzünə şaxan közərmə lampanın işığı qamaşdırırdı gözlərini. Sol qoluna sarı baxdı; qolundakı saatı işləmirdi… Qıçları neçə müddət idi qaşınmağa başlamışdı. O anda hazır idi hər nəyin versin, ancaq bir dəfə özünü qaşısın. Dizləri alışırdı. Sanki od tutmuşdular onlara… İndi bədəninin tamam yerləri qaşınırdı. Ətrafındakı boğultulu və anlaşılmaz səslər onu daha vəhşətə salmışdı. Gözlərin vəhşicə şaxan lampanın işığı söksə də, onları açıq saxlamağa cəhd edirdi. Ətrafında vız-vız səsləri ucalırdı. Dərin bir çılğınlıqda özünü hiss edirdi…
Başı üstə birini gördü. Özü görünmürdü. Başı lampanın işığı arxasında qaranlıqda idi. Birdən sağ qolunda acı bir ağrını sezdi.
- İndi qıfıllanmış diliz açılar… Cəhənnəm iliyi açardır…
Nəfəsin duydu üzündə… Gözləri şüşə kimi saf və ehsassız idi.
Bir gizlin qorxu canına doldu. Səsi qurudu. Neçə ləhzə səy etdi özünü itirməsin. Lakin damarlarında qan yerinə dağ qurğuşun dolanmasını birdən ehsas etdi. Əlləri keyləşirdi. Barmaqların tərpətməyə çalışdı, tərpəntilərin duymadı. Gözlərinin dərisi çəkilirdi, bir kimsə maqqac ilə ilə çəkirdi sanki… Dişləri qıfıllaşdı. Nəfəs çəkmək ona yavaş-yavaş çətinləşirdi. Nə üçün o vəziyyətə düşdüyündən xəbərsiz idi. Öz vüqar və durumun saxlamağa çalışdı. Səhənd dağı gözü önündə idi. Bəzz qalası dumanda; Babək atlıları ilə məhv olurdu uzaqda… Bir qalın çən dağı bürüyürdü…
Neçə ləhzə idi adi haldan çıxmışdı. Sudan dışarı düşmüş balıq kimi yer-göyə atılırdı. Otağın sərin havasında havasızlıqdan boğulurdu. Dərindən tövşüyürdü, dalbadal. Ağır gələn nəfəsi boğazından xırıltı səslə eşiyə çıxırdı. Yavaş-yavaş üzü qaralırdı. Boğazını sıxırdı bir kimsə sanki. Gözləri hədəqədən eşiyə çıxmışdı. Neçə ləhzə idi nəfəs çəkməyi duyulmurdu…
Qadın onun hər an qiyafəsinin dəyişməsini görəndə axırda:
- Nə oldu sənə?! – deyə soruşdu – Qorxubsanmı?!
Başın buladı:
- O ləhzələri bir dəfə də yaşamaq istəmirəm. Bilmirsən, o ağ otaqda huşun başına gələndə, min dəfə arzu edirsən… arzu edirsən, nə istəyirlər verim, ancaq məni buraxsınlar… Bir dəfə də o cəhənnəm iliyin təcrübə etməyim…
- Hansı… ağ otaq… nə cəhənnəmi?! – təəccüblə soruşdu.
- Burax!.. Çox dəhşətlidir… Deyə bilmərəm…
- Döydülərmi səni?
- Kaş döyərdilər… Bax, iki yol ayrımında qalmışam. Bilmirəm nə edəm…
Qadın gözlərinə baxdı. Neçə ləhzə sükut yarıqaranlıq otağa hakim oldu.
- Mən sənin şeirlərinə inanıram… Onlarda olan mənalara da… Hətmən millət də sənə inanır. Bir gün bu ölkə sənə güvənəcək!
- Bilirəm… Bilirəm nə edim…

* * *
Ədəbiyyat və incəsənət məclislərində yeni bir kitabdan söz-söhbət gedirdi. Hamı o kitab haqqında qızğın bəhslər edirdi. Özəlliklə onun bir şeiri haqqında ətraflı bəhslər olunurdu. Hamı o şeiri cəsarətli və təhlükəli bilirdi… O şerin adı «Cəhənnəm iliyi» idi.

İmzası elmi-ədəbi ictimaiyyətə yaxşı tanış olan Məsiağa Məhəmmədinin elmi fəaliyyətinin 20 ilə yaxın tarixi vardır. O, bu müddətdə kiçik elmi işçidən şöbə müdiri, direktor müavini vəzifələrinə qədər yüksəlmiş və yaradıcılığının kamillik mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Şərqşünaslıq İnstitutunda elmi fəaliyyətə başlamış gənc alimin kollektiv qarşısında ilk çıxışı, ilk məqaləsi, namizədlik dissertasiyasının müzakirəsi şərqşünaslıq elminə istedadlı bir gəncin gəldiyindən xəbər verirdi.
Məsiağa Məhəmmədinin “Saib Təbrizinin lirikası və farsdilli poeziyada “hind üslubu” problemi” adlı namizədlik dissertasiyasının müdafiəsi də adi, ənənəvi müdafiələrdən fərqlənirdi. Mövzuya və bu mövzunu işləmiş gənc alimə maraq, diqqət müdafiə məclisinə çox dinləyici-pərəstişkarlar cəlb etmişdi. Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda təşkil olunmuş müdafiə məclisinin ön cərgəsində dövrümüzün iki böyük iranşünas-şərqşünas alimi: Mübariz Əlizadə və Rüstəm Əliyev əyləşib maraq və intizarla (Məsiağa onların hər ikisinin yetirməsi idi) məclisin gedişini izləyirdilər. Məsiağanın öz əsəri haqqında yığcam, sərbəst və gözəl çıxışından sonra məclisin sədri, mərhum Yaşar Qarayev onun əsərinin və çıxışının xoş təsiri altında əlindəki balaca kağıza baxıb gülümsündü və dedi:
- Görürsünüz, biz kağıza baxıb danışırıq, Məsiağa isə heç nəyə baxmayıb danışdı.

Məsiağa Məhəmmədi indi "Saib Təbrizi və farsdilli poeziyada hind üslubu" adlı monoqrafiyanın, fars şeirinin iki dahi şairinə həsr olunmuş "Sədi və Hafiz" adlı kitabın və neçə-neçə məqalənin müəllifıdir. O, eyni zamanda "Qızılbaşlar tarixi", Yusif Qarabağinin "Yeddi bağ", İmam Qəzzalinin "Kimyayi-səadət" (müəyyən parçaları), Müdərris Rəzəvinin "Nəsirəddin Tusinin həyatı və əsərləri" (V.Mustafayevlə birlikdə) kimi farsdilli abidələri Azərbaycan dilinə çevirərək, nəşr etdirmişdir.
Böyük elmi-intellektual potensiala malik bir alim kimi onun yaradıcılığının ən mühüm xüsusiyyəti orijinallıqdır. О kimdən və nədən yazırsa-yazsın, öz sözünü deyən, öz elmi düşüncələrini ifadə edə bilən bir alimdir.
Onun elmi nailiyyət və uğurlarını şərtləndirən vacib keyfiyyətlərdən biri də fars və rus dillərini ana dili səviyyəsində bilməsi və bu dillərdə öz elmi fıkirlərini sərbəst ifadə etməsidir.
M.Məhəmmədinin yeni kitabı "Tədqiqlər və tərcümələr" ("Nafta-Press", 2004) adlanır. Bu, alimin indiyə qədərki elmi fəaliyyətinin davamı və nəticəsidir. Kitab müqəddimə əvəzi kimi yazılmış "Azərbaycanda farsdilli ədəbiyyatın tədqiqi və tərcüməsi tarixindən" məqaləsi ilə başlayır. Müəllif farsdilli ədobiyyatın tədqiqinin orta əsrlərdən başladığını desə də " ...obyektiv elmi meyarlar, müasir metodologiya və metodika əsasında tədqiqin... XX əsrdə, xüsusən, sovet dönəmində" başlandığını göstərir. Dediklərinin əyani mənzərəsini göz önündə canlandıran alim nüfuzlu, titullu elm xadimlərinin fəaliyyətini işıqlandırmaqla yanaşı, sıravi elmi işçinin də adını və zəhmətini unutmamışdır.
Dediyimiz kimi, kitabdakı yazıların hər biri öz yenilik ruhu ilə seçilir. Yeri gəldikcə müəllif özü də bunu xatırladır. İlk məqalənin (“Nizami və Qəzzali”) ilk abzasında o, Nizami yaradıcılığının Məhəmməd əl-Qəzzalinin dini-fəlsəfı və etik nəzəriyyəsi ilə əlaqəsi probleminin indiyə qədər Azərbaycan nizamişünaslığında və dünya şərqşünaslığında tədqiq olunmadığını göstərir və Nizaminin "Sirlər xəzinəsi" ilə Qəzzalinin "Kimyayi səadət" əsərlərinin müqayisəli təhlilini verir. Kitabda Qəzzali ilə əlaqədar oxucular üçün çox maraqlı bir tədqiqat da diqqəti cəlb edir. Nizaminin "Sultan Səncər və qarı" hekayəsində Sultan Səncərin ədalətsizlikləri bir qarının dilindən söylənir. Lakin Məsiağa Məhəmmədinin tədqiqlərindən aydın olur ki, zülm və ədalətsizliyi Sultan Səncərin üzünə deyən şəxs təkcə Nizaminin yaratdığı obraz deyil, həm də real tarixi şəxsiyyət – dahi müsəlman mütəfəkkiri əl-Qəzzali olmuşdur. Sultan Səncərin ədalətsizliyini və Qəzzalinin cəsarətini göstərmək üçün kitaba "Qəzzalinin Sultan Səncərə məktubu" və “Qəzzalinin Sultan Səncərin ¬hüzurunda çıxışı" kimi mətnlər daxil edilmişdir.
Buna bənzər bir yenilik də M.F.Axundovun "Aldanmış kəvakib" əsəri ilə əlaqədar meydana çıxır. Məlum olduğuna görə, Axundov öz hekayəsini yazarkən bir mənbə kimi İskəndər bəy Münşinin "Tarixi-aləmarayi-Abbasi" kitabına əsaslanmışdır. Tədqiqatçınm aşkar etdiyi yeni bir qaynaq isə Məhəmməd Tahir Nəsrabadinin təzkirəsidir. Saib Təbrizinin müəllimi, təbib və şair kimi I Şah Abbas sarayına yaxın olmuş, Yusif Sərracın taxta çıxarılmasını və başına gətirilən hadisələri öz gözü ilə görmüş Rüknəddin Məsih Kaşaninin həyat və yaradıcılığı haqqında yazıda təzkirəçi bu tarixi həqiqətləri də unutmamışdır.
Şübhəsiz, gələcəkdə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixlərində, ali və orta məktəb dərsliklərində bu maraqlı məlumatlar öz əksini tapacaqdır.
"Tədqiqlər" başlığı altında toplanmış 15 məqalədə müəllif Nizami, Qəzzali, Əbu Səid Əbül-Xeyr, Füzuli, Kəlim Kaşani, Saib Təbrizi, Şəhriyar... kimi
söz bahadırları haqqında indiyədək oxucuya məlum olmayan yeni fıkir və düşüncələrini çatdırır. M.Məhəmmədi müxtəlif dövrlərdə yaşayıb-yaratmış bu nəhəng şəxsiyyətləri "vücudunda ilahi nur daşıyan", yəni Tanrıdan vergili insanlar kimi mənalandırır. Zəngin biliyə, geniş elmi dünyagörüşə malik olan, elmi tədqiq və təhlil vərdişinə bu qədər dərindən yiyələnmiş alimin özü də bu ilahi nurdan məhrum deyil.
"Tədqiqlər və tərcümələr" kitabı M.Məhəmmədinin təkcə elmi məqalələri ilə deyil, bədii və elmi tərcümələri ilə də maraq doğurur. "Həllacın həyatı və ölümü”, “Şəms Təbrizi. On hekayət”, “Şeyx Məhəmməd Xiyabani. Yüz kəlam”, "Söhrab Sipehrinin şeirləri” və s. tərcümə üçün seçilmiş uğurlu nümunələrdir. Bu, Məsiağanın yüksək bədii zövqə malik olduğunu göstərir. Tədqiq etdiyi sənətkarlar kimi o da sözə çox həssasdır və bu keyfiyyət onun elmi və bədii üslubunda özünü büruzə verir. Bəzi tərcümələrdə bizim bugünkü həyatımızla, mənəviyyatımızla səsləşən motivlər nəzərə çarpır. Məsələn, "Qəzzalinin Sultan Səncərə məktubu", “Qəzzalinin Sultan Səncərin hüzurunda çıxışı" kimi yazılar bugünkü hakimlərin, başçıların, varlıların eşidəcəyi, ibrət götürəcəyi ağıllı və müdrik kəlamlardır.
1970-ci illərdə Şərqşünaslıq İnstitutunun İran fılologiyası şöbəsində "yeni şeir"in Nima Yuşic, Nadir Nadirpur, Əhməd Şamlu və b. nümayəndələrinin yaradıcılığı tədqiq olunurdu. Ancaq Söhrab Sipehri kimi çox istedadlı şair-rəssam nə üçünsə unudulmuşdu. Bu gün isə M.Məhəmmədinin təqdimatı və tərcüməsi sayəsində Azərbaycan oxucusu Söhrab Sipehri kimi bir şairi tanımaq, oxumaq imkanı əldə edib.
Hər bir kitab oxunmaq üçün yazılır. Taleyinə oxunmaq yazılmış kitablar da, müəlliflər də xoşbəxtdir. İçərisində bir-birindən gözəl və heyrətamiz məqalələr, tərcümələr toplanmış, cəlbedici elmi-bədii üslubu ilə seçilən "Tədqiqlər və tərcümələr" kitabı maraqla оxunan, xoşbəxt kitablardan biridir.
Kitaba "Ön söz" yazmış professor Nizami Cəfərov Məsiağa Məhəmmədini "Azərbaycan iranşünaslığının son nəslinə aid kifayət qədər görkəmli bir nümayəndəsi, "...aydın mövqeyi ilə seçilən ədəbiyyatşünas-mütəfəkkir" kimi qiymətləndirir və "Tədqiqlər və tərcümələr" kitabının əsas obyektinin Azərbaycan ədəbiyyatı olduğunu da xüsusi vurğulayır.
...1989-cu ildə Rüstəm Əliyevdən müsahibə almış Nizami Cəfərov bu görüşə Məsiağa ilə getmişdi. Bu da təsadüfı deyildi, çünki Məsiağa Rüstəm Əliyevin ən çox ümid bəslədiyi dissertantı idi. O vaxtkı “Ədəbiyyat və İncəsənət” qəzetində dərc olunmuş müsahibənin sonunda Məsiağanın "görünüşündə, yerişində, danışığında elmi rəhbərinə uyğun" cəhətlər tapan N.Cəfərovun ürəyindən "əlaqələr gərək qırılmasın" arzusu keçmişdi. Oxucuların istifadəsinə "Tədqiqlər və tərcümələr" kimi bir kitab təqdim etmiş Məsiağa Məhəmmədi bu arzunu gerçəkləçdirdi, özünü ustadlarının başladığı yolun layiqli davamçısı və elmi zirvələr fəth etməyə qadir olan yetkin bir alim kimi göstərdi.

“Elm” qəzeti, 15 noyabr 2004

Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdırma və açıqlama: Hümmət Şahbazi

Martin Haydegger (1889-1976) – Ekzistensializmin alman fəlsəfəsindəki təmsilçisi. Ən önəmli əsəri olan “Varlıq və Zaman”da (Sein und Zeit) varlığın anlamı problemini qoyaraq, ekzistensial ontologiyanı inkişaf etdirmişdir.

İnsanın başqa insanlar ilə, başqa insanlar üçün və başqa insanlara qarşı sürdürdüyü gündəlik yaşam fəaliyyətində, sürəkli olaraq başqalarından fərqli olma qayğısı yatar. Bu, başqalarından fərqi qapatma, başqalarından geridirsə, həmin geriliyi yox etmə və ya başqalardan üstündürsə, onları altda tutma qayğısıdır. Başqalarla özünün arasındakı məsafənin qayğısı – insanın özünə də örtülü qalan bu qayğı başqalarla birlikdə olmağı gərginləşdirir. Gündəlik insan bu məsafənin nə qədər az fərqindədirsə, bu qayğı bir o qədər sarsılmaz və əsaslı şəkildə təsirini göstərir.
Belə ki, birlikdə olmanın ehtiva etdiyi bu məsafədə insan, başqalarla birlikdə mövcud olan gündəlik insan kimi, başqalarına uyğunlaşma, başqaları üçün nə keçərlidirsə, onu keçərli sayma durumundadır. Burada insan özü deyildir; onun “özü olması”nı başqalar üzərlərinə götürmüşlər. İnsanın gündəlik yaşam imkanları başqaların qoyduğu ölçülərlə idarə olunur. Bu başqalar müəyyən deyildir. Hər bir başqa bütün başqaların yerinə keçə bilər. Önəmli olan, insanın fərqinə varmadan təslim olmaqlığı, başqaların səssiz, gözə çarpmayan hegemonluğudur. İnsanın özü başqaların bir parçası olaraq, onların gücünü təmin edir. Əslındə onların bir parçası olduğunu gizləmək üçün insanın “başqalar” deyə adlandırdığı şey, gündə birlikdə olmağı meydana gətirənlər, yəni hər zaman burada olanlardır. Başqaların kimliyi nə bu, nə də digər şəxs, nə insanın özü, nə bəzi kimsələr, nə də hamının cəmidir. Onların kimliyi “kimsəsizlik”, yaxud “hər kəs”dir. 

 

İnsana hər zaman ən yaxın olan, içində insanın gündəlik yaşam məşğuliyyətlərinin olub bitdiyi sahə “ictimai” sahədir. İstər ictimai nəqliyyat vasitələrinin, istərsə də xəbərləşmə vasitələrinin (misal üçün, qəzetin) istifadəsində hər başqa digər başqasından fərqsizdir. Bu “başqalarla-birlikdə-olma”da insanın özü başqalar içində əriyir və hər bir başqanın fərqlilik və özəlliyi artan şəkildə ortadan qalxır. Bu “nəzərəçarpmazlıq” və “bəlirsizlik” içində “hər kəs sahəsi” və bu sahənin hegemonluğu inkişaf edir. Hər kəs nədən xoşlanır və necə əylənirsə, biz də ondan xoşlanır və elə əylənirik. Sənət və ədəbiyatı hər kim necə oxuyur, görür və qiymətləndirirsə, biz də elə oxuyur, görür və qiymətləndiririk. Kütlədən hər kəs necə qaçırsa, biz də elə qaçırıq. Hər kəsi hirsləndirən, bizi də hirsləndirir. Müəyyənlikdən məhrum və hamımızdan ibarət olan “hər kəs” sahəsi insana gündəlik varlıq formasını diktə edir.
Hər kəs sahəsinin özünəməxsus necəlikləri vardır. Birlikdə olmanın ehtiva etdiyi məsafə öz təməlini onun şərtləndirdiyi “sıradan olma”da tapır. Sıradan olma hər kəs sahəsini meydana gətirən xüsusiyyətlərdən biridir. Hər kəs sahəsi öz varlığını ancaq sıradan olma ilə qoruyur. Nəyin edilib-edilməməsinin lazım gəldiyinin, nəyin keçərli, nəyin keçərsiz olduğunun, nəticə və uğurun necə əldə ediləcəyinin ölçülərini verən sıradan olma bu ölçülərlə hər kəs sahəsinə dəstək verir. Nəyin gözə alına biləcəyinin sərhədlərinin qabaqcadan cızıldığı şəraitdə sıradan olma əvvəlcə ortaya çıxmaq istəyən hər cürə qaydadan kənarlığı nəzarət altına alır. Hər cürə üstünlük səssizcə basdırılır. Xüsusi olan hər şey dərhal adiləşmiş, çoxdan bilinən səviyyəsinə endirilir. Uzun cəhd və çalışmalarla qazanılan hər şey dərhal istifadəyə hazır duruma salınır. Bütün sirlər qüvvəsini itirir. Sıradan olma qayğısı insanın təməl bir meylini, bütün varlıq imkanlarının “bərabərləşməsi” təmayülünü aşkara çıxarır.
Məsafə, sıradan olma, bərabərləşmə hər kəs sahəsinin varlıq tərzlərı olaraq, ictimaiyyəti meydana gətirirlər. Dünyaya və insana hər cürə baxışı nizamlayan, hər zaman haqlı olan ictimaiyyətdir. Və bu, ictimaiyyətin obyektlər ilə təmələ enən bir bağ qura bilməsi, "şeylər"i açıqca görə bilməsi ilə deyil, "şeylər"ə girə bilməməsi, səviyyəli ilə səviyyəsiz, pozulmuş ilə pozulmamış arasında heç bir fərq sezməməsi ilə bağlıdır. İctimaiyyət hər şeyi bulanıqlaşdırır və aşkarlıqdan məhrum olanı bilinən, asanca istifadə edilə bilən bir material kimi ortaya qoyur.
Hər kəs sahəsi hər yerdə hazır olur, amma insanın qərar verməsi gərəkdiyi yerdə hər kəs ortadan çəkilir, qaçıb gedir. Belə ki, bütün qərarlar öncədən hər kəs sahəsi tərəfindən verildiyi üçün hər kəs sahəsi insanın məsuliyyətini insanın üzərindən alır. Hər kəs sahəsi asanlıqla hər şeyin məsuliyyətini boynuna götürə bilir, çünkü bu sahədə edilmiş olanlardan ötrü heç kimdən təkbaşına özünü sorumlu sayması gözlənilmir. Edilənlərə görə məsuliyyət daşıyan həmişə “hər kəs”, daha doğrusu, “heç kim”dir.
Beləcə, hər kəs sahəsi insanın gündəlik həyat yükünü zəiflədir, insanın yaşamağı asanlaşdırma meylinə yardımçı olur. İnsanın varlıq yükünün zəiflədilməsində daim insanın köməyinə qaçan hər kəs sahəsi bununla sürəkli olaraq öz hegemonluğunu təmin edir.
Hər kəs sahəsində hər kimsə başqasıdır və heç kimsə özü deyildir. Adi insanın kimliyi sualının qarşılığı olan “hər kəs”, insanın başqalarla-birlikdə-olmasında öz varlığını təslim etdiyi “heç kim”dir.

AÇIQLAMA:
"Başqa" anlayışı Haydeggerdən sonra özəlliklə Hans Qadamerin düşüncəsində davam edir. Ümumiyyətlə, bu sahədə "başqası" anlayışı üç məna daşıyır:
A) "mən" və "başqası" arasındaki qarşılıqlı anlayış. Bu baxımdan "mən" həmişə "başqası"nın özü kimi olmağını və özü kimi düşünməsini istəyir. Daha doğrusu, "başqası"nın özü ilə uyğunlaşmasını istəyir. Bu baxımdan, "başqası” məhz "mən"in şəxsi məqsədlərini açıqlamaq üçün bir vasitə kimi istifadə olunur.
B) "mən" özünü "başqa"sında görür. O, başqasını yaxşıca qavramağa çalışır və bu anlamda Haydeggerin dediyi "başqa"nın "digəri olmağı" anlayışı özünü göstərir. Və bu anda üçüncü anlayış irəli gəlir.
C) "şəxs" daha özünə yox, başqasına aiddir. Başqasının hüzurunu dərk edir, onunla söyləmləşir və ikitərəfli bir danışıq və söyləm yaranır. Bu halda "mən" və "başqası" öz düşüncələrini məcburən bir-birinə yükləmirlər.

Çevirəni: Akın Etan
"Sein und Zeit", sayfa 126-128, M.E.B.Y. (Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları), D.D:3 İstanbul, 1979
Qaynaq: http://mimoza.marmara.edu.tr/~avni/dersbelgeligi/dersbelgeyazilari/5martinheidegger.htm

Sayın Əlirza Sərrafi və Səid Muğanlıya sunulur

əsgi yaz,
qoca yaz,
dədə yaz!
ulduzlu göylərim deyib durma
çiçəkli düzlərim deyib durma
aranında quzular vardı
quzuların harda

oğul doğdun
qolu bağlı
daş duvarlar arxasında qalacaqmış,
gəlin doğdun
qara yaşmaq çəkəcəkmiş
gözü yaşlı qalacaqmış,

quşlarını quşa
ceyranını ova çıxdılar
yamacları saralan yaz
aranları bozaran yaz
kimə güldün
kimə güldün başına gəldi?!

İşimin çoxluğundan və əhvalımın yoxluğundan son vaxtlar bloqçuluq fəaliyyətimi zəiflətmişəm və yəqin ki, dəyərli ziyarətçilər də bunu sezməmiş deyillər. Bununla belə hər gün tələsik də olsa, bloquma baş çəkib yazılan şərhləri cavabsız qoymamağa çalışıram. Eyni zamanda dünyanın dörd bir yanından fəal bloqçuların toplaşdığı Blogcatalogdan aldığım mesaj, məktub və dəvətləri cavablandırıram. Bu yaxınlarda həmin sistemdə adı da, özü də ŞAİRANƏ olan bir bloqla dostlaşdım. Dünən isə bloqun sahibi Mehparə xanımdan xoş və maraqlı bir xəbər aldım: Mehparə xanım dünya bloqçular camiəsində məşhur olan Beynəlxalq Dostluq Ödülü ("Friendship Around The World Award") almış və öz növbəsində məni də həmin ödülə layiq görmüşdür. Mən dəyərli Mehparə xanımı ürəkdən təbrik edir və səmimi təşəkkürlərimi bildirirəm. Və qaydalara uyğun olaraq, bu ödülü öz dostlarıma ötürürəm. Amma öncə bir neçə kəlmə bu mükafat barədə.  

 

Orijinalı ispan dilində olan və ingiliscəyə "Proximidade Award" və ya "Friendship Around The World Award" kimi tərcümə olunan bu ödül biz Azeriblogçular arasında tanınmasa da, dediyim kimi, dünya bloqçular camiəsində çox məşhurdur. Prinsipcə yuxarıda gördüyünüz şəkildən ibarət olan həmin mükafat bloqların daha geniş dairədə tanıdılması üçün düşünülmüş səmərəli üsullardan biridir. Bu, xüsusən dil baxımından məhdudiyyətlərlə üzləşən bizim bloqçular üçün yaxşı vasitədir.
Qaydaya görə, ödülü almış hər bir bloqçu onu öz dostlarına ötürməlidir. Onlar da öz seçdiklərinə. Və beləcə bu zəncirvari proses bloqçular arasında dostluğun genişlənməsinə, onların yaxınlaşmasına (Proximidade) xidmət edir. Zatən bloqçuluğun əsas məqsədlərindən biri də budur.
Ödülün neçə dosta verilməli olmasında mən müxtəlif rəqəmlərə rast gəldim. Odur ki, Mehparə xanımın ardınca onu 17 nəfərə verməyi qərara aldım. Təqdimatın forması da müxtəlifdir. Bəziləri sadəcə ödülü verdikləri bloqların linkini yerləşdirir, bəziləri bloqun sahibi barədə məlumat verir. Mən isə hər hansı bloqa mükafatı verməyimin səbəbini göstərmək qərarına gəldim. Buyurun, dostlar, siz də seçdiyiniz bloqları mükafatlandırın. Yaxşı olar ki, sizin seçdikləriniz mənim siyahımda olmasın, yəni mükafat təkrar öz sahibinə qayıtmasın.

Beləliklə, mənim mükafatlandırdığım dostlar:

1. Fərhad Əsgərzadə – http://ferhad.azeriblog.com – bu qədər adamı bir yerə yığıb blogçuluq “xəstəliyinə” tutuzdurduğuna, yazılarında şirin Ərdəbil ləhcəsini qoruyub saxladığına görə; zarafatsız: Azərbaycan interneti və bloq sisteminin inkişafında tarixi xidmətinə görə.
2. Zaur Əliyev – http://zaur.azeriblog.com – Azərbaycan diasporu və türk dünyası ilə bağlı dəyərli məqalələrinə görə.
3. Cavidan – http://ryabina.azeriblog.com – yazılarının orijinallığına və sözün yaxşı mənasında gözlənilməzliyinə görə.
4. Hümmət Şahbazi – http://dusharge.blogfa.com və http://dusharge.azeriblog.com – o taylı-bu taylı Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqi və təbliğı yönündə çalışmalarına, təvazökar və təmənnasız şəxsiyyətinə görə.
5. Jalə – http://jale.azeriblog.com – istedadına olan ümidimi doğrultduğuna görə.
6. Ramin Həsənəlizadə – http://hasanalizade.azeriblog.com – hər şey haqqında yaza bildiyinə və həqiqi bloqçuluq nümunəsi göstərdiyinə görə.
7. Yolçu - http://logos.azeriblog.com – uzun müddət Azeriblog sistemində məni yeganə dost bildiyinə və bloquma ən çox ziyarətçi qazandıran bloqlardan birinin sahibi olduğuna görə.
8. Toğrul Atabay – http://ergeneqon.blogspot.com – səssizcə öz işini gördüyünə və klassik ədəbiyyatımızla bağlı dəyərli yazılarına görə.
9. Aynur (Türkiyə) – http://asaygur.blogcu.com – gözəl rəsmlərinə və Azərbaycana olan sevgisinə görə.
10. Mabel (Filippin) – http://d-power-of-three.blogspot.com – “Mən necə də sizin blogunuzdakı yazıları oxuya bilməyi arzulayıram” – sözlərinə görə.
11. Fransisko (Portuqaliya) - http://www.iblogzone.com – Dünya bloqçuları arasında dostluğu genişləndirmək və onları müxtəlif internet qruplarına cəlb etmək işində xüsusi fəallığına görə.
12. Helena (Avstraliya) - http://www.epifanatical.blogspot.com – insan münasibətlərinə dair maraqlı yazılarına və şeirlərinə görə.
13. Meqan Ru (ABŞ) - http://www.politicalpeon.com – iş, analıq və siyasəti uğurla uzlaşdırdığına görə.
14. Devray (Hindistan) - http://personalfinance.blogsome.com – elə ilk baxışdan ziyarətçini öz bloquna cəzb etmək bacarığına görə.
15. Hiçam Məgid (Misir) - http://blog.hichamaged.net – təxəyyülü bilikdən üstün saymaqla dünyaya özünəməxsus baxış təqdim etdiyinə görə.
16. Milou (Argentina) - http://poetry4kids.wordpress.com/ – uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı dəyərli bloqlarına görə.
17. Hling (Tailand) - http://healthyseason.blogspot.com – xəstəliklərin təbii üsullarla müalicəsinə dair faydalı yazılarına və məsləhətlərinə görə.

Hamınıza uğurlar və səmərəli bloqçuluq arzulayıram!

Böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Abbasqulu ağa Bakıxanovun (1794-1846) çoxsaylı əsərlərindən biri də uşaqlara və yeniyetmələrə müraciətlə yazdığı “Nəsihətlər”idir. “Nəsihətnamə” və “Kitabi-nəsihət” adı ilə də tanınan bu kiçik həcmli əsər hicri 1252-ci (1836-cı) ildə müəllifin məşhur “Təhzibi-əxlaq” kitabının xülasəsi kimi qələmə alınmışdır. Əsərin eyni zamanda həm fars, həm də Azərbaycan dillərində yazıldığı bildirilsə də, farsca variant daha geniş yayılmış və sonradan müxtəlif şəxslər tərəfindən dilimizə çevrilmişdir. Məsələn, mərhum Məmmədağa Sultanovun yazdığına görə, “Nəsihətlər” “1907-ci ildə qubalı Məşədi Əbülqasim adlı bir şəxsin xahişilə həmyerlisi Seyid Rza Mir Hüseyn oğlu tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdir. F.Köçərli və başqa alimlərimiz tərəfindən “Nəsihətnamə” adı ilə çap edilən parçalar çox ehtimal bu tərcümədən alınmışdır” (A.Bakıxanov. Seçilmiş əsərləri. Bakı, 1984, səh.8). Lakin M.Sultanov bu tərcümənin “dilinin ağır və təhriflərlə dolu olduğunu” nəzərə alıb özü əsəri farscadan tərcümə etmiş və həmin tərcümə qeyd olunan “Seçilmiş əsərlər”də, eləcə də ayrıca kitabça şəklində (Bakı, 1982) nəşr olunmuşdur. Amma hər iki nəşrdə “Nəsihətlər”in beşdə biri – əsasən dini məzmunlu nəsihətlər – ixtisar olunmuş, beləliklə, 102 (yaxud 103) nəsihətdən 83-ü verilmişdir. 

AMEA Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin fondundakı əlyazmalar içərisində 2580 saylı inventar kimi A.Bakıxanov “Nəsihətlər”inin tərcüməsi saxlanmaqdadır. 17.5 x 22 sm ölçülü dəftərin 11 vərəqində şikəstə elementlərini ehtiva edən nəstəliq xətti ilə yazılmış əlyazmanın yalnız birinci vərəqi azca zədələnib. Mətn qara mürəkkəblə yazılmış, üzərində isə qırmızı mürəkkəblə redaktə işi aparılmışdır.
Naməlum redaktor mətni müasir ədəbi dilimizin normalarına uyğunlaşdırmağa çalışmış və tərcüməni xeyli sərbəstləşdirmişdir. Mütərcim isə bir çox hallarda dilimizin qrammatik normalarını pozmuş, lakin orijinala maksimum sadiq qalmış, müəllifin nəinki fikirlərini, hətta ifadələrini də dəqiq səsləndirməyə müvəffəq olmuşdur. Biz təbii ki, mətnin tərcüməçi variantını – redaktə düzəlişlərini nəzərə almadan – nəşrə hazırladıq.
Təəssüf ki, mütərcimin şəxsiyyəti barədə qəti söz söyləmək bizim üçün çətindir. Əlyazmanın sonunda fars dilində belə bir cümlə var: “Əz tərəfe-Kərbəlayi Əlövsət Babayev qələmi kərd” (“Kərbəlayı Əlövsət Babayev tərəfindən yazıldı”). Belə ifadə (özü də qüsurlu!) tərzi adı çəkilən adamın mütərcim deyil, mətni köçürən şəxs olduğunu düşünməyə əsas verir.
Tərcümənin XX əsrin əvvəllərində edildiyini kifayət qədər əminliklə söyləmək olar. Bəlkə bu, mərhum M.Sultanovun haqqında danışdığı tərcümədir? Hər halda biz onu Firudin bəy Köçərlinin “Azərbaycan ədəbiyyatı” kitabının birinci cildində verilmiş parçalarla (Bakı, 1978, səh.304-306) tutuşdurduq. İki mətn arasında böyük yaxınlıq, bəzi nəsihətlərdə isə eyniyyət müşahidə olunmaqla ilə bərabər, xeyli fərqlər də aşkara çıxdı. Odur ki, biz qəti bir söz deməyə çətinlik çəkirik. Əgər bu, doğrudan da, M.Sultanovun haqqında söz açdığı tərcümədirsə, onun “təhriflərlə dolu olması” fikri ilə heç cür razılaşa bilmərik.
Hər halda biz sözü gedən tərcüməni transliterasiya edib tərcümə tariximizin bir abidəsi kimi çapa hazırladıq. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Abbasqulu ağanın nəsihətləri ilk dəfə tam şəkildə oxuculara təqdim olunur.

Məsiağa Məhəmmədi

 

[Həmd olsun nemətləri Bağışlayana və ehtiyacları Ödəyənə! Və salam olsun gözəl əxlaqi xüsusiyyətləri tamamlamaq üçün Göndərilənə və onun səmimi və etibarlı yardımçılarına!]1
Amma sonra: Belə deyir günahlarına və acizliyinə iqrar edici bəndə Abbasqulu ikiminci Mirzə Məhəmməd xanın [oğlu] Bakuyi – Allah onların hər ikisinə cənnət ilə nicat versün! Hərçənd uşaqlara təlim olmaqdan ötrü axtardım, aralıqda bir nüsxə görmədim ki, ləfzdə və mənada asan olub onların xülqlərinin [...]2 eyləsün. Danışılmış və yazılmış nüsxələrin bəzisi ibarətdə və mənada bir növ qarışıqdır ki, çox təlim edənlər özləri onları anlamıyorlar və bir parəsində dəxi mətləblər elə uzun və pərişandur ki, oni zəbt etmək və anlamaq müşkül görünüyor. Bu səbəbdən bu sözün mənasından ki, “uşaqlıqdan elm ögrənmək daşda nəqş kimidir”, qəflət vaqe olur. Xülqlərin gögçəkligini uşaqlıqda hamı vəqtdən artuq təlim vermək lazımdır. Sonradan pis olan xasiyyətlər adət və bərqərarlıq səbəbilə təbiətdə qərar dutsa, elm və ədəb insanə müşkül əsər eylər. Pəs buna görə tarixi-islamiyyənin min iki yüz əlli ikiminci ilində bir müxtəsər kitab ki, ibarətdə və mənada asan və aşkar və “Nəsihət” ilə adlanmış olsun, təlif etdim. Minnətləri bağışlayan Allahın mərhəmətindən ümid dutaram ki, onun faidəsi uşaqlara artıqraq olsun.
Uşaqlara xitabdır: Mənim əzizim, sən insansan! Allah-təala insanı aləmdə hamı şeydən yaxşıraq yaradubdur. Görmüyorsan ki, heyvanlar o güc ilə və böyüklük ilə insanın əlində giriftardırlar. Bu ancaq işlərin tərzini bilmək səbəbindəndir. Bu insan taifəsinin arasında dəxi hər kəs iş bilən və yaxşı işlidir, həmişə hörmətli olur. Pəs yaxşı işligin və iş bilməyin tərzini ögrənmək gərək. O adamlarun ki, yaxşı-yamanı təhqiq və təcrübə ilə məlum edüblər, onların sözləri bizdən ötri nəsihətdür.
1. Aləm bu əsas və nizam ilə olmaz ki, sahibsiz olsun. Pəs bir Allah vardur ki, hamını yaradubdur, gərəkdir oni bilmək.
2. Bir surətdə ki, ata-ana öz fərzəndlərini özlərinin ixtiyarına buraxmaz və hər birini bir işə həvalə eylər, pəs necə olur ki, Allah-təala bizə bir təklif eyləməsün.
3. Çün biz Allahı görə bilmənük, pəs bir kimsənə gərəkdür ki, Allahın təklifini və sözünü ki, mələklərin vasitəsilə ona yetişmiş olsun, o da bizə yetirsün. Biz belə adəmə “Peyğəmbər” deyirük.
4. Peyğəmbərlər çox olublar, hamısı haqdular. Çün hər bir iş bir vəqtdə münasib olur, imdi bizim peyğəmbərlərimiz Həzrət Məhəmməd Abdullah oğlunun şəriətini sair peyğəmbərlərün şəriətlərindən yaxşıraq buyurubdur və ona tabe olmağı bizə əmr eyləyibdür.
5. Allah-təalanın təklifi və fərmanı ki, peyğəmbər bizə buyurubdur, Qurandır ki, başdan-ayağa Allahın sözüdür. Heç kəs onda dəxl və təsərrüf edə bilməz, ondan ötri ki, insanın sözi Allahın sözinə oxşamaz.
6. Peyğəmbərin ev əhlindən olan imamlara tabe olmaq və məhəbbət eyləmək hər kəsə vacibdür, çünki onun əməlinin varisidürlər və Həzrət Mehdi ki, zəmanənin axırında gəlüb şəriətin hökmlərini tamam yer yüzinə cari edəcəkdür, onlardandur.
7. Çün Allah-təala bizə təklif eyləyübdür, hər kəs o təklifə əməl eyləsə, Allah-təala ona bu dünyada nemət və kəramət verür və qiyamətdə behiştə aparur və o kəs ki, əməl eyləməyə, dünyada zəlil və biabur olur və qiyamətdə cəhənnəmə gedər.
8. Qiyamət bir gündür ki, Allah-təala hamı xəlayiqi bir yerdə dirlətüb onların əməllərinin hesabını istər: yaxşı işlüləri behiştə göndərər ki, həmişə orada rəngin olan bağlarda və yürək istəyən imarətlərdə hesabsız nemətlərdən feyzmənd olurlar.
9. Yaman işlüləri cəhənnəmə aparar ki, neçə min il orada tünd odda yanarlar, əjdəhalar, əqrəblər onların bədənlərinin ətlərini para-para edərlər.
10. Allahın təkliflərindən birisi beş vəqt namazdur ki, Allahı yad etməkdən ötri qılmaq gərək.
11. Ramazan ayının hamısını sübhin tüluindən axşamacan oruc dutmaq gərək, ta acların halından xəbərdar olasan və ona rəhm eyləyəsən.
12. Vacibdür ki, mal sahibləri zəkat, xüms və sədəqələr füqəralərə versünlər ki, onlarun dirilmək mayəsi və onlarun canlarının və mallarının səlamətliginə səbəb olsun.
13. Öz ata-ananı Allahdan, peyğəmbərdən və imamlardan sonra hamı kəsdən əzizraq say və hər nə ki buyursalar, əməl elə və heç vəchlə onları incitmə. Allah-təala razı degil o kəsdən ki, atası və anası ondan narazı ola və həm böyük qardaşına, əminə və dayına itaət eylə.
14. O kimsənələr ki, mərtəbədə, ya elmdə, ya sinnində səndən böyükraqdırlar, onları hörmətli dut, ta o kimsənələr ki, səndən əksükdürlər, səni hörmətli dutsunlar.
15. Din alimlərini böyük dut; peyğəmbər və imam bizim aramızda hazır degillər və biz şəriətin hökümlərini bilməkdə [din alimlərinə] möhtacuq.
16. Padşahların və əmirlərin itaətin vacib bil; əgər onlar olmasalar, xəlayiq bir-birinin malına və namusuna qəsd edərlər və mülkiyyə işlər nizam qəbul eyləməz.
17. Hər vilayətdə ki, olasan, o vilayətin mülkiyyə olan zabitəsinə müxalif bir əməl eyləmə ki, əzab və üqubətə giriftar olmayasan.
18. Bir iş və bir söz ki, dünya və axirət faidəsi onda olmaya, eləmə və demə ki, sənə zərər yetişür.
19. Əgər bir adamı bədbəxt və biçarə görəsən, ona gülmə ki, Allah-təala qüdrətlüdür səni də onun tək eyləsün.
20. Hər kəsə yetişsən, salam ver və əgər sənə söz desə, ədəb və hörmət ilə cavab ver, ta hamı kəs səni dost dutsun.
21. Elə kimsənələr ilə yoldaşlıq elə ki, böyüklər onlara yaxşı desünlər; əclaf və hərzəgu adamlardan qıraq ol, ta sən dəxi onlar kimi olmayasan.
22. Çün bir adamı möhtac gördün, hər nə qədər mümkün olsa, ona kömək eyləməkdə müzayiqə eləmə, ta özgələr dəxi ehtiyac vəqtində sənə kömək eyləsünlər.
23. Heç kəsin yamanlığını bir kəsin yanında demə ki, əgər dostdur, sənin həqqində bədgüman olur; əgər düşməndir, o kəsə yetirür.
24. Yalan deməkdən özünü saxla, çün bir kimsənə bu xasiyyəti səndə bilsə, sənin doğru sözüvə dəxi bavər eyləməz.
25. Bir kimsənə ki, özgənin eybini gəlüb sənə desə, ondan uzaq ol ki, sənin də eybini özgələrə deyər.
26. Dostluqda bir adam ilə elə olma ki, əgər bir gün o səninlə düşmən olsa, səni aciz eyləsün; düşmənlikdə dəxi o qədər yamanlıq eyləmə ki, əgər bir gün dost olasa, ondan şərm edəsən.
27. Qəzəb vəqtində insanın halı pərişan olur, özüni o halda hamı şeydən qırağa dut. Bir işi ki, eyləmək gərək, qəzəbün sakit olandan sonra eylə.
28. Hər iş ki, sənün boynunda degil, əbəs yerə onda çalışma, neçün ki, ondan faidə tapmazsan və öz işündən dəxi dala qalarsan.
29. Bekarlıqdan qorx ki, hamı eyblərdən bədtərdür. Hiç zad aləmdə bekar degil.
30. Hamı şeyi Allah-təala öz aləminin nizamından ötri səbəbli yaradubdur ki, birisi o birisiz qaim olmaz. Sən də onlardan birisən. Əgər bekar otursan, daş və palçıq səndən yaxşıraq olurlar ki, imarət işinə gəlürlər.
31. Elm və kamal hasil etməgi hamı zaddan əzizraq say, ondan ötri ki, hamı zad onların səbəbilə müyəssər olur.
32. Yaxşılıq bir kəsin həqqində eyləmə ki, özgələrə yamanlıq eyləmək səyində ola. Yaxşılıq eyləmək yamanların həqqində – yamanlıq eyləməkdür yaxşıların barəsində.
33. Məhz hər sözü eşitmək ilə bavər eyləmə. Ehtimal var ki, onu deyənin bir qərəzi olsun və ya onun həqiqətini özü anlamayubdur. Pəs o sözü özgə yerlərdən də təhqiq elə.
34. Çox olur ki, biz bir işin necəligində xatircəmlik bəhəm edirik, sonra məlum olur ki, işin surəti özgə növilə olubdur.
35. Şuxluğu və zərafəti özünə adət eyləmə, ondan ötri ki, nəzərlərdə xəfif görünərsən; rişxənd səbəbilə özgələr səndən incinürlər, ehtimal var ki, yamanlığa dəxi qəsd eyləsünlər.
36. Mübahisədə əgər bir kimsənəyə qalib oldun, elə eyləmə ki, onun nadanlığı hazırda olanlara məlum olsun, ta bu səbəbdən sənin ədavətin onun yürəgində məqam dutub intiqam almaqdan ötri fürsət vəqti gözləməsün.
37. Danışıq vəqtində göftügu fürsətini özgələrə ver, ehtimal vardur ki, hiyləkar şəxs səhv edib müddəanın həqiqətin bəyan eyləsün; əgər sən çox danışsan, xəta və nöqsan sənin tərəfindən olur.
38. Salamatlıq haldadır, nə mərtəbədə və malda. Çox olur ki, fəqir bir parça çörəgi dincliklə yesün və sahibşövkət adam işlərin məğşuşluğu səbəbindən təşvişdə və qüssədə olsun.
39. Çün bir müsibətə giriftar oldun, səbr və təvəkkül eylə. Tələf olmuşu heyf yemək dala qaytarmaz, ehtimal vardur ki, iztiraba düşmək səbəbindən gələcək tədbirdən dəxi qafil olasan.
40. Öz müsibətüvi xalqin yanında izhar eləmə ki, əgər düşməndirlər, onların tən etməginə səbəb və qüvvətlərinin artuq olmağına bais olacaqdur və əgər biganədürlər, onların nəzərlərində həqir olmuş olursan və əgər dostdurlar, onların qəmgin olmağına və sənin müsibətinin tazəliginə bais olur.
41. Pis olan xislətlərin çoxu təmənnanın əksinə nəticə verür. Xəsis adam məaşın tənglik qorxusundan məşəqqətdə keçirür. Mütəkəbbir adam xəlqin nəzərində zəlil və biabur olur. Xudnəma, yəni özüni xəlqə göstərən ki, ar-namusdan qorxar, aləti-məzhəkə olur. Qəzəb sahibi özgənün günahından ötri özünə əzab eylər.
42. Paxıllıq – qabiliyətin olmamağındandır. O kimsənə ki, öz hünərinə etimadı var, çalışur ki, özgələrdən artuq ələ gətürsün, amma hünərsiz adam çün tərəqqi eyləməgə qüdrəti yoxdur, özgənin tənəzzülin axdarur ki, onilə bərabər olsun.
43. Heç bir od paxıllıqdan yandırıcıraq yoxdur. Onun sahibi hərgiz fərağət nədir bilməz, ondan ötri ki, özinin qəmi və özgənin şadlığı hər ikisi onun üçün müsibət olur.
44. Həris adam həmişə qəmdədir; nə qədər ki, varıdır, güman eyləyür azdır.
45. Düşmənin mehribanlığına və təarüfünə etimad eyləmə; ehtimal var ki, səni aldadur və ya əgər zəifdir, fürsət vəqtinə intizarı var.
46. Bir kəsin təhsin və xoş əmr etməgini öz qabiliyyətüvə həml eyləmə, bəlkə bir mətləbi var və bunları öz müddəasının yüzinə pərdə çəkür.
47. Hər mənsəbdə ki, varsan, öz qədrinin əndazəsin nə əksük dut və nə yuxarı hesab elə.
48. Xəlq üçün tez sənin əhvalından xəbərdarluq olmasun. Həmin dil səbəbilə yaxşını yamana həml edərlər. Pəs öz dilüvi saxla o zaddan ki, deməli degildir.
49. Hər bir işi əqlin zabitəsinə müvafiq əmələ gətir, belə ki, bəxtin onun əncamında kömək eyləməsə, bari iş bilmək adı səndən ötri qalar.
50. O şeyi ki, bilməyürsən, izhar eləmə və həm o şeyi ki, bilürsən, çox etimad eləmə; ondan ötri ki, bizim elmimiz çox azdur və əqlimiz xeyli müşəvvəşdir.
51. Hər kəs təarüflü və şirin dillidir, onun dostları çox olar.
52. Xoşbəxt o kimsənədür ki, onun dostları vardır. Ondan yaxşı nə zad var ki, dost sənin müsibətündə sənə şərik ola və sənin qüsurunu sənə göstərə və ehtiyac vəqtində sənə kömək eyləyə.
53. Bir kimsənə ki, dünya malının çox qeydində ola, dostluğa yaramaz, ondan ötrü ki, öz xeyri üçün özgənin zərərinə çalışacaqdur.
54. İşlərdə özündən bilici adamlara məşvərət eylə; yalquz əql eyləyə bilməz ki, hər işin səlahın bilsün.
55. Sözün qiymətin deyənin halından qiyas eyləmə; gah olur ki, nadan adam bir söz deyər ki, ağıllı adam ona heyran qalar, və ağıllı adam elə iş eylər ki, nafəhm adam oni eyləməz.
56. Yaxşılıq səbəbilə azad kişini özünə qul edərsən, əziyyət vasitəsilə qullar səndən qaçarlar.
57. Çox yeməkdən özüni saxla ki, bədənin səhhətinə və əqlin salamatlığına zərəri vardır.
58. O şeyi ki, yürəgün istəyür eləmə, o şeyi ki, əqlin xahiş edür əmələ gətür; ondan ötri ki, yaxşı-yamana əql təmyiz verür.
59. Heç bir dövlət elmdən yaxşıraq degildir, neçün ki, həmişə səninlə vardur, bir kimsənə eyləyə bilməz oni sənin əlündən alsun.
60. Çün istəyürsən bir adama nəsihət edəsən və ya onun işinin səlahın deyəsən, xəlvətdə de ki, xəlq arasında qəbul eyləməz və həm yürəgi incimiş olur.
61. Hər qism vədə eylədün ona vəfa eyləməkdə çalış, ta özgə vəqtdə dəxi əgər vədə eyliyəsən, ona bavər eyləsünlər.
62. Nə qədər mümkündür, özgəsi sənə bir şey verəndə qəbul eyləmə, çünki sən onun nəzərində zəlil olursan və o sənin nəzəründə böyük görünür.
63. Bir işi ki, bu gün qadirsən eyləməgə, sabaha qoyma. Ehtimal var ki, sabah onu eyləyə bilməyəsən.
64. Pakdamənlig, yəni təmiz xasiyyətligi özüvə adət eylə. Hər kəs ki, fəsad işlərə mürtəkib olsa, onun dini və həyası gedər və xəlq arasında tez rüsva olar.
65. Əgər bir eyb və pislik bir kimsədən görəsən, onu gizlətməyə çalış ki, Allah-təala sənin də eyblərüvi örtər.
66. Nə qədər ki, yaxşıluq ehtimalı var, xəlqləri yamanlığa həml eləmə, bəlkə o, yaxşı işdir, sən onun məsləhətin bilməyürsən.
67. İnsanın şərafəti həsəb iləndür, nəsəb ilən degül; belə ki, qabiliyyətlü övlad nəsəbin şərafətindən biehtiyacdur, amma naxələf övlad dudmanı zaye edəndür.
68. O şeyi ki, özüvə görə yaman sayursan, özgənin həqqində rəva tutma, ta onun cəzası özgədən sənə qayıtmasun.
69. Çün hər əməlin cəzasını hamı dinlərün əhli, hətta bütpərəstlər dəxi həqqü yəqin bilürlər, pəs yaxşıdan və yamandan hər nə ki, özgəyə eyləyürsən, özüvə eyləyürsən.
70. Hər sözü ki, deyürsən və ya hər işi ki, eyləyürsən, xatircəm olma ki, xəlvətdəyəm, bir kimsənə bilməz. Çox olur ki, bilsünlər, necə ki, hər yaman işlü adam bu gümanı eylər, tez rüsva olar.
71. Heç kəsin zərərinə razı olma, sövdədə pakhesab ol, əmanətə xəyanət eyləmə, ta ki, Allah-təalanın qəzəb olmuşi və xəlayiqin mərdudi olmayasan.
72. Öz qohum-əqraban ilə və onlara təəllüq olan kəslər ilə müraat eyləmək və kömək etmək səyində ol, ta onlar dəxi sənə mehriban olsunlar.
73. Öz qonşuların və həmşəhr adamların ilə yaxşılıqla sülük eylə, ta onlar dəxi sənün ilə həmin işvədə müraat eyləsünlər; sən bir nəfərsən, onlar çoxdurlar – bir nəfərin ehtiyacı çoxa aşkardır.
74. Bədməzac adamlardan və bədməzaclıqdan həzər eylə ki, hamı yaxşı xasiyyətləri zaye edər; bədməzac adam öz təbiətindən azardadır, ta ki, xəlqə nə yetişür.
75. Yaxşıluq bir kəsin həqqində ki, elədün, aşkarda və ya kinayə ilə ona minnət qoyma ki, bu səbəb ilə sənin yaxşıluğun zaye olub xoşnudluğun əvəzinə küdurət həsilə gəlür.
76. Aqil adam odur ki, öz eybini özgələrin eybindən artuq görə və öz hünərin əksük saya.
77. Bir kimsənə ki, sənə pislük eyləyə, səbr qıl və mülayimlig ilə özündən dəf eylə; elə ki, yamanluqdan qeyri çarə olmasa, onun şərrin dəf edən qədəri caiz bil, artuq eləmə.
78. Ta mümkün olduqca dostluğun tələbində ol, neçün ki, düşmənligün peşmanluqdan qeyri bir faidəsi yoxdur.
79. Heç düşməni həqir sayma; ehtimal var ki, onun dostları olsun, ya əlaqəsi o kəslər ilə olsun ki, sahibi-qüvvət olalar və ona kömək eyləmək məqamına gələlər.
80. Bir kəsin ədavətinə yürəgündə yer vermə ki, sənin dinivin və yürəgivin rahatlığın bərhəm edər.
81. Çün bir yamanlıq öz həqqündə özgələrdən eşitsən, tez o kimsənənin özünə izhar eləmə; gah olur ki, o sözün doğri və xilaf olmağı onun ətvarından və göftarının səyağından məlum olur.
82. Bir malı ki, Allah sənə veribdür, dünya və axirət mənfəətlərində sərf eyləməkdən ötridir. O kimsənə ki, bəxillig edür, guya özünü maldan məhrum dutur, neçün ki, tez tələfə gedər və ya varis aparar.
83. Malı sərf eyləməgdə xəbərdar olmaq gərək ki, israfa gedməsün və öz məqamının qeyrisində sərf etməgin səbəbilə bir məsləhət ki, nəzərdə vardur, fövt olmasun.
84. Yaman işi ki, eyləyürsən, onun faidəsi səndən ötri qalmaz, amma onun günahı və bədnamlığı sənə baqi qalar.
85. Yaxşı əməldən iki dəfə ləzzət apararsan: birisi o işi edən vəqtdə və birisi də o zaman ki, onun cəzası sənə yetişür.
86. Çün hamı zad üçün aləmdə zail olmaq ehtimalı vardur, özüvi heç zada bağlama ki, əgər bir gün zaval tapsa, sənin zindəganluğun müşkül olur.
87. Öz ömrüvi bir elə işdə tələf eyləmə ki, axırında o işi tərk eyləmək sənə lazım gələ.
88. İşlərinin tədbirində və əmələ gətürməgində təcil et, neçünki, işlərinin məsləhətini bilmək üçün vüsəti-vəqt lazımdur, onu əmələ gətürməgindən ötri fürsət qənimətdür.
89. Fəqirlikdən və bədbəxtlikdən şikayət eyləmə ki, səndən fəqir və biçarəraq aləmdə çox vardur; onlar şadluq edərdilər əgər sənin halında olsaydılar.
90. Allah-təala aləmi məsləhət və nizamə müvafiq yaradubdur. Pəs hamı xəlayiq ola bilməz ki, bərabər olsunlar. Necə ki, bir bədənin özündə o zad ki, gözdən tələb olmuşdur, qulaqdan gəlməz; o zad ki, ağız eylər, əl eyləyə bilməz – hər birisini bir surət ilə xəlq edibdür.
91. İnsanın hər birisinin necə ki, surətdə və səsdə təfavütləri vardur, habelə elmdə və xülqdə təfavütləri vardur. Çün xudavəndi-aləmi həkim bilirüg və irad eyləmək yeri yoxdur ki, neçün filankəsi belə eyləyübdür və filankəsə o qədər veribdür.
92. Çün bir iş ki, sənin mətlubunca surət bağlamaya, dürüst mülahizə eylə: aya, sən onun səbəbi olmamısan?! Çox olur ki, biz işləri əql zabitəsinə müvafiq əmələ gətirmirük, ondan sonra şikayət özgələrdən eyləyirük. Hamıdan bədtərdür, Allahı xeyrə mane güman edüb deyirük ki, Allah vermədi.
93. Ədaləti gözləmək hər halda vacibdür: necə ki, israf, habelə bəxl məzmumdur, əgərçi helm xislətlərin gögçəkraqıdur, amma qəzəb dəxi öz yerində gərək olur. Pəs aqil kişi odur ki, həmişə miyanərövlığı özünə adət eyləsün.
94. Bir günahkarı bir əzabdan xilas etməkdə ki, həqqində tənbeh olmağa layiqdir, çalışma; ondan ötrü ki, özgələr dəxi günah işlərə mürtəkib olmağa cürət bəhəm edərlər və biçarələrə əziyyət edərlər.
95. Bir günahsız adamı bir müsibətə giriftar görsən, hər təriq ilə ki, eyləyə bilərsən, onu qurtarmaqda və kömək eyləməkdə səy qıl, ta ki, Allah-təala özgələri müsibətdə sənə kömək vasitəsi eyləsün.
96. Bədbəxt o kimsənədür ki, bir kəsin həqqində yaxşıluq fürsəti vardur, eyləməyür, ba vücudiki, insan üçün ondan sonra şükr eyləmək vacibdir ki, özü kimi kimsənəyə vəliünnemət olubdur.
97. Əməlsiz və istihqaqsız Allahdan nemət ümidi dutmaq əbəsdür, ondan ötri ki, qeyri-müstəhəqqə əta eyləmək olmaz.
98. Hər iş ki, varundur, özün əncamına mübaşir ol, ya mütəvəccih; ondan ötrü ki, heç kəs sənin xeyrüvi öz xeyrindən artuq axdarmaz. Bundan qəti-nəzər, çün səliqələr müxtəlifdür, müşküldür ki, bir kimsənə bir işi hər cəhətdən sənin rəyüvə müvafiq əmələ gətürsün.
99. Külli işlərdə kömək olmasa, çarə yoxdur, ondan ötri ki, bir nəfərün mübaşir olmağı hamı işlərə mümkün degil, bəlkə bir cüzi işlərə məşğul olmağun səbəbilə böyük işlərdən dəxi qafil qalursan. Pəs lazumdur ki, hər bir işi bir adama tapşurub özün mücməl təriqilə mütəvəccih olasan.
100. İşlərdə mübaşir olmağı öz qüvvətün və qabiliyyətün qədər eylə, nəfsin xahiş edən qədər eyləmə. Gah olur ki, çox istəməkdə azdan qalırsan.
101. Yaxşıluğu hər kəsin halına münasib eylə. Gah olur ki, cüzi zad bir kəsin təbinə böyük zaddan qəbulraq düşsün.
102. Əgərçi bizim üçün işlərdə ixtiyar vardur, amma Allahın qəzası olmasa, bir iş eyləyə bilmənük. Pəs lazımdur ki, öz işimizün tədbirin dürüst edüb ona əncam vermək dövlətin xudavəndi-aləmdən sual edək.

İzahlar:

1. Bu parça orijinalda ərəbcədir və tərcümədə də olduğu kimi saxlandığından, bizim tərəfimizdən dilimizə çevrilmişdir.
2. Əlyazmada oxunmur.

Lüğət:

ləfz – söz, ifadə
xülq – xasiyyət, xarakter
ibarət – ifadə
pərişan – dağınıq, rabitəsiz
təlif etmək - yazmaq
təhqiq – araşdırma, tədqiq
fərzənd - övlad
təklif – vəzifə
təsərrüf – müdaxilə
cari etmək - yaymaq
sübhin tülui – səhərin açılması
hərzəgu – boşboğaz
müzayiqə etmək - əsirgəmək
bavər etmək – inanmaq
şərm etmək – utanmaq
imarət – tikinti
xəfif – yüngül
göftügu - danışıq
məğşuş – qarışıq
tənglik – burada: yoxsulluq
fərağət – rahatlıq
təarüf – zahiri mehribanlıq, nəzakət
təhsin – tərif
həml etmək – burada: aid etmək
müşəvvəş – dağınıq, pərişan
səlah – məsləhət, xeyir
həsəb – ləyaqət, qabiliyyət
nəsəb – nəsil, nəcabət
dudman – ocaq, nəsil
mərdud – rədd edilmiş
təəllüq – bağlılıq
müraat – yola getmək
məzac – xasiyyət
azar - əzab, əziyyət, incimə
bərhəm etmək – alt-üst etmək, qarışdırmaq
ətvar – davranış
göftar – danışıq
bəxil – xəsis
cəza – mükafat, əvəz
həkim – hikmət sahibi
mətlub – istək
surət bağlamaq – həyata keçmək
miyanəröv – orta həddi gözləyən, mötədil
mürtəkib olmaq – törətmək
bəhəm etmək - əldə etmək, qazanmaq
təriq – yol
ba vücudiki – halbuki, baxmayaraq ki
vəliünnemət – xeyirxah, hami
istihqaq – haqqı çatma
müstəhəqq – haqqı çatan
mübaşir – başlayan, girişən
mütəvəccih – diqqətli, diqqət yetirən
mücməl - ümumi
qəza – təqdir
sual etmək – istəmək, diləmək

AĞAC

Çevirəni: Behruz Sədiq

Ağaclar
         uca
qurşunlu şəhərin bütün insanlarından uca
qurşunlu şəhərin butun divarlarından uca
                                               ağaclar
                                                    uca.

Və sən
orman ağaclarının hamısından uca
                                       məndə
                                       göyərdin.
İndi mən sənəm
mən bir ağacam
dünyanın bütün ağaclarından uca.

GƏLMƏDİ

Çevirəni: Lalə Cavanşir

Günəş gəlsin deyə, çırpındım
gəlmədi.
Sarışın saçlarını mərmər kəmərinin sehrinə tökmüş
bir dəlinin ardınca getdim
Günəş gəlsin deyə,
gəlmədi.
Kağız, divar, daş, torpaq üstünə yazdım
Oxunsun deyə, yazı
Günəş gəlsin deyə,
gəlmədi.
Qurd kimi uladım
qurd burnu kimi soxuldum zəmanənin qarnına
yatdım
gecə-gündüz yatdım
Günəş gəlsin deyə,
gəlmədi!
Necə də qəribə, uğursuz bir çağ
dövran köpək yiyəsi, mən isə köpək
qapıdan qovulunca
vəfa damından
damladım içəri
Günəş gəlsin deyə,
gəlmədi.
Yanaqlarıma eşq etdim zülmətdə şamları
caddəyə endiyimdə
iki yanağımı
xalqım üçün kor çəlik kimi tutdum
Günəş gəlsin deyə,
gəlmədi.
Hıçqırıqlarım yuxudan
acı yuxudan
yer üzü uşaqlarının yorğun, dadlı yuxularını qaçırdısa da,
ağlamağa ərkim yetmədi
nə dost yanında,
nə hüzurunda,
nə də öz xəlvətimdə
ərkim ağlamağa yetmədi
Günəş gəlsin deyə,
gəlmədi.

Qaynaq (ərəb əlifbasında):

http://tonqal.blogfa.com/post-55.aspx

http://bayqush.ca/1970/12/blog-post_2365.html

Dördüncü hissə

İRANI TƏRK EDƏNDƏN SONRA

Bizim ata-baba yurdumuzu tərk etməyimizlə nəticələnən hadisələr 1978-ci ilin yanvar ayında başladı. Yanvarın 7-də «Ettelaat» qəzetində ayətullah Xomeynini tənqid və təhqir edən bir məqalə dərc olundu. Hamıya bəllidir ki, bu məqalə barıt anbarına düşmüş qığılcım rolunu oynadı və onun alovu bütün ölkəni bürüdü. Son dərəcə məlumatlı bir adam kimi həmin məqalə barədə əsl həqiqəti söyləyə bilərəm: bu biabırçı məqalə sabiq baş nazir Hüveyda və onun adamları tərəfindən hazırlanmışdı; həmin məqalənin Məhəmmədrzanın göstərişi ilə yazılması barədə indiyə qədər deyilənlər isə ağ yalandan başqa bir şey deyil.
Məhəmmədrza 1963-cü ildə bir dəfə ruhanilərlə üz-üzə gəlmişdi, ruhanilər də SAVAK-ın və şah qvardiyasının təzyiqlərindən xeyli zərər çəkmişdi, odur ki, hər ikisi bir-birinin «ərazisinə» girməməyə çalışırdı. Xomeyni Nəcəfdə öz dini işləri ilə məşğul idi və 1972-ci ildə Əlcəzairdə şahla Səddam arasında sülh müqaviləsi imzalanması nəticəsində İran-İraq münasibətləri yaxşılaşdıqdan sonra susmuşdu; daha doğrusu, İraq hökuməti onun siyasi fəaliyyətinə icazə vermirdi. 

1978-ci ilin qışında ayətullah Xomeyninin böyük oğlu Nəcəfdə vəfat etdi. Müsəlman adətlərinə uyğun olaraq, Xomeyninin qohumları və tərəfdarları Nəcəfdə, Qumda və Məşhəddə yas mərasimləri təşkil elədilər. Bu məclislərdə çıxış edən bəzi şəxslər başsağlığı verməklə yanaşı, Xomeyninin sürgündə olmasını da vurğulayıb onun İrana qayıtmasına icazə verilməsini tələb etdilər. Qumdakı SAVAK və polis əməkdaşlarından bir qrupu yersiz canfəşanlıq göstərərək, ayətullah Xomeyninin oğlunun yas mərasiminə hücum edib onu dağıtdı. Bu hadisə Qumda kiçik iğtişaşların baş verməsinə səbəb oldu. Əgər hökumət buna ciddi əhəmiyyət verməsəydi, tezliklə unudulub gedəcəkdi və ölkənin digər məntəqələrində əks-səda doğurmayacaqdı. Amma SAVAK məmurlarının ağılsızlığı və səriştəsizliyi, eləcə də Hüveyda qruplaşmasının vəziyyətdən sui-istifadə etməsi davamlı iğtişaşların baş verməsinə səbəb oldu və sonda situasiya hamının nəzarətindən çıxdı. Bu hadisələrə qədər 13 il ərzində baş nazir olmuş və ölkə iqtisadiyyatını böhran həddinə gətirib çıxardığı üçün işdən kənarlaşdırılıb Cəmşid Amuzqar ilə əvəzlənmiş Hüveyda vəziyyəti Amuzqar hökumətinə zərbə vurmaq baxımından münasib bilib iğtişaşları daha da qızışdırmağa və onun vəzifədən çıxarılmasının siyasi böhrana səbəb olduğunu göstərməyə çalışırdı. Təsadüfi deyil ki, Məhəmmədrza həyatının sonuna qədər Hüveydanı bağışlaya bilmirdi, həmişə onu lənətləyib şahlığın süqutunun əsas səbəbkarı olduğunu söyləyirdi.
Sözügedən məqalənin ilkin variantını Hüveyda özü hazırlamışdı və onun əlaltısı olan jurnalistlərdən Pərviz Nikuxah yazının üzərində işlədikdən sonra çap olunmaq üçün ölkənin əsas qəzetlərinə – «Keyhan» və «Ettelaat»a göndərmişdilər. «Keyhan»ın rəhbəri doktor Misbahzadə məqaləni çap etməkdən imtina eləmişdi. «Ettelaat»ın baş redaktoru Fərhad Məsudi isə məsləhətçilərinin xəbərdarlığına məhəl qoymayıb ayətullah Xomeyninin əleyhinə olan yazını qəzetində dərc etmişdi. Məqalənin çapından dərhal sonra Qumda, Məşhəddə, Təbrizdə və digər şəhərlərdə ruhanilərin və ayətullah Xomeyni tərəfdarlarının nümayişləri keçirildi və tədricən ölkəni etiraz dalğası bürüdü. Mən indi o məqalənin məzmununu dəqiq xatırlamıram, amma yadımdadır ki, məqalə ruhanilərin və şəxsən ayətullah Xomeyninin ünvanına təhqirlərlə dolu idi.
Hüveyda bu məqalə ilə öz məqsədinə – Cəmşid Amuzqarın dövlət idarəçiliyində guya səriştəsiz olduğunu göstərməyə nail oldu, amma onun Amuzqara qarşı mübarizəsi öz ziyanına başa çatdı. Belə ki, bundan bir il də keçməmiş Hüveyda İranda edam olundu, Cəmşid Amuzqar isə hal-hazırda ABŞ-da rifah içində yaşamaqdadır və Beynəlxalq Valyuta Fondunun məsul işçisidir.
Ərdəşir Zahidi mənə danışırdı ki, həmin məqalənin çapından və Qumdakı ilk nümayişdən sonra şaha zəng vurub bu təxribata görə Hüveydanı həbs edib cəzalandırmağı və iğtişaşları yatırmağı təkidlə xahiş eləyibmiş. Amma şah bu səmimi məsləhətə məhəl qoymayıb Ərdəşir Zahidini Hüveydaya qarşı şəxsi ədavətdə ittiham edibmiş.
Sonralar Panamada olduğumuz zaman Məhəmmədrza etiraf edirdi ki, ilk vaxtlar iğtişaşlara münasibətdə səhlənkarlıq göstərib və Hüveyda tərəfindən aldadılıb. O danışırdı ki, SAVAK-ın rəisi general Nəsiridən baş verənlərlə bağlı izahat istəyib. Nəsirinin şahla görüşündə iştirak edən Hüveyda dərhal Nəsirinin köməyinə yetişib və SAVAK-ın işinin yarıtmazlığını ört-basdır etmək üçün deyib ki, qarışıqlığı törədən sərhədin o tayından gəlmiş bir ovuc «Tudə»çidir. Məhz bu iki şəxs bir müddət şahı inandıra bilmişdi ki, bütün hadisələrin arxasında kommunistlər («Tudə»çilər) dayanır! Daim sui-qəsd xofu ilə yaşayan, hamıdan və hər şeydən şübhələnən Məhəmmədrza rəsmi bəyanatlarında, müsahibə və çıxışlarında qırmızı və qara irticanın birliyindən danışırdı və bu zaman «Tudə»çilərlə ruhanilərin ittifaqını nəzərdə tuturdu. Hətta Təbriz hadisələrindən sonrakı müsahibələrindən birində demişdi ki, Təbrizdə qarışıqlıq salanlar Azərbaycan əhalisi deyildir, Azərbaycanda asayişi pozmaq üçün sərhədin o tayından gələnlərdir!
Yadımdadır ki, bir dəfə bu barədə qızımla Məhəmmədrza arasında kəskin mübahisə oldu. Fərəh şaha dedi ki, Türkiyə bizimlə təhlükəsizlik haqqında saziş imzalayıb, həm də SENTO blokunda bizim müttəfiqimizdir, belə olan halda İrana təxribatçılar göndərə bilərmi?! Sonra əlavə etdi ki, SSRİ ilə sərhədimizdən quş da uça bilmir; necə ola bilər ki, günün günorta çağı minlərlə adam sərhədi keçsin və təxribat törətmək üçün İran torpağına gəlsin?! Məhəmmədrza bəzi dəlillər gətirdi və isbat etməyə çalışdı ki, əcnəbilər İranın inkişafını istəmirlər, onun üçüncü dünya ölkələri üçün nümunəvi bir dövlət halına gəlməsini arzulamırlar.
O vaxtlar SAVAK Sovet Azərbaycanında bir millətçinin hakimiyyət başına gəlməsi barədə geniş hesabat hazırlayıb şaha təqdim etmişdi. Hesabatda göstərilirdi ki, Heydər Əliyev – əslən İrandan (Zəncan ətrafından) olan bir azərbaycanlı və Politbüronun (SSRİ-nin ən ali hakimiyyət orqanının) üzvü Azərbaycan Sovet Respublikasının rəhbəri seçilib və bu vəzifədəki ilk çıxışında İran Azərbaycanı ilə birləşməyi özünün son məqsədi elan edib.
Məhəmmədrza SAVAK-a nəhəng məbləğdə büdcə ayırmışdı və ölkənin iqtisadi işlərinə birbaşa müdaxilə ixtiyarı vermişdi. SAVAK-ın Nəsiri və Sabiti kimi rəhbərləri iqtisadi fəaliyyətlə məşğul idilər və hədsiz var-dövlət toplamışdılar. Onlar Məhəmmədrzanı SAVAK-ın işlək struktura malik olduğuna və fəaliyyətinin səmərəliliyi baxımından dünyanın aparıcı casus təşkilatları ilə bir sırada durduğuna əmin etmək üçün qəribə əhvalatlar quraşdırıb hesabatlar və analitik informasiyalar şəklində ona verirdilər, bununla da SAVAK-ın haralara yol tapdığını göstərmək istəyirdilər. Məhəmmədrza bu hesabatlara qətiyyən inanmasa da, detektiv və fantastik əhvalatlara fitri marağı üzündən onları yaxşı qarşılayırdı.
Həmin hesabatları və təhlilləri oxumağın nəticəsi bu olmuşdu ki, Məhəmmədrza Niyavəran sarayının qarşısında keşik çəkən qvardiya əsgərinə, yaxud bağçadakı gül kollarını budayan qoca bağbana MKİ-nin və ya «İntelicent Servis»in agenti kimi baxırdı və elə təsəvvür edirdi ki, bütün dünya ona qarşı qəsd hazırlamaqla məşğuldur! Getdikcə şahın şübhələri o qədər artmışdı ki, öz yaxın ətrafına da inanmırdı və mənim qardaşım oğlu Rza Qütbini sovet casusu və «Tudə»çilərin əlaltısı sayırdı.
Məhəmmədrza İranda qarışıqlıq və iğtişaşların yaranmasında heç bir vəchlə özünü müqəssir bilmirdi. Həmişə təəccüblə soruşurdu ki, bu camaat nə istəyir?..
Qumda ayətullah Xomeyninin oğlunun yas mərasiminə SAVAK və polis əməkdaşlarının ağılsız müdaxiləsi nəticəsində baş verən kiçik insident məmləkətin ən ucqar nöqtələrini də əhatə edən silsilə nümayişlər və davamlı iğtişaşlarla sonuclandı. İş o yerə gəlib çatdı ki, 1978-ci ilin Ramazan bayramı günü yüz minlərlə adam Tehranın küçələrinə çıxıb şəxsən şahın əleyhinə şüarlar səsləndirməyə başladı. Məhəmmədrza həmin gün vertolyota minib Tehran səmasından yumruqlarını düyünləyərək «şaha ölüm!» deyən nümayişçiləri seyr etdi və geri qayıdandan sonra İranı tərk etmək qərarına gəldi. O, son dərəcə ümidsiz və pərişan görünürdü. Sonralar Fərəh mənə danışmışdı ki, silahlı qüvvələrin komandanları, xüsusən ordu generalı Üveysi və general-mayor Nişat nümayişlərin yatırılmasına əmr verməyi şahdan xahiş etmişdilər. Amma Məhəmmədrza demişdi: «Biz ölkənin bütün əhalisini qıra bilmərik ki!»
Bundan sonra şah ailə üzvlərinə tövsiyə etdi ki, mümkün qədər tezliklə ölkəni tərk etsinlər. Amma artıq şah nəslinin bir çox nümayəndələri şeylərini yığıb İrandan getmişdi. Yeri gəlmişkən, bəzi kitablarda Əşrəf xanım haqqında olmazın əfsanələr qoşurlar və yazırlar ki, guya Əşrəf xanım dəmir iradəli bir qadın imiş, şahı İranda qalmağa vadar edib özü də onunla bərabər qalmaq və qiyamçıları əzmək istəyirmiş! Bu sözlər başdan-ayağa yalandır, çünki Əşrəf xanım Pəhləvi nəslindən birinci olaraq, şahın ölkəni tərk etməsindən xeyli qabaq İrandan getmişdi və özünün Nyu-Yorkdakı dəbdəbəli evində rahat həyat sürürdü.
Siyasi xadimlər, dövlət adamları və hətta ordunun yüksək rütbəli zabitləri bir-birinin ardınca məmləkəti tərk edirdilər. Hər gün qəzetlərdə neçə-neçə dövlət məmurunun və hərbçinin ölkədən getməsi barədə xəbərlər dərc olunurdu və Məhəmmədrza özünün necə tək qoyulduğunun şahidi olurdu. Hətta hərbi hökumətin baş naziri olan general Əzhari də ölkədən qaçmışdı! Bəziləri deyirlər ki, Əzharini insult vurmuş və o, şahdan icazə alaraq, müalicə məqsədilə İranı tərk etmişdi. Bir çoxları da yazırlar ki, Əzhari özünü xəstəliyə vurub müalicə bəhanəsilə Amerikaya getmişdi. Bunların heç biri həqiqətə uyğun deyildir. Əzhari şahdan çox amerikalılara sadiq idi və Məhəmmədrzanın dediyinə görə, hələ ABŞ-da hərbi təhsil alarkən, amerikalılar tərəfindən əməkdaşlığa cəlb edilmiş, sonralar onların himayəsilə vəzifə pillələrini sürətlə adalyıb ordunun baş qərargah rəisi olmuşdu. Əzhari uzun müddət SENTO-da amerikalıların sağ əli idi və o, ölkəni tərk edəndən sonra şah anladı ki, ABŞ Pəhləvi səltənətinin yaşaması üçün heç bir plana malik deyil və o, getməlidir. Əzhari və ailəsi şahın xəbəri olmadan, ölkədən çıxmaqla bağlı heç bir rəsmi qaydaya riayət etmədən amerikalı müşavirlərin ixtiyarına verilmiş Duşantəpə hərbi bazasından ABŞ hava qüvvələrinə məxsus təyyarədə İranı tərk etmişdi. Və yalnız Amerikaya çatandan sonra Əzhari şaha telefon açaraq ondan halallıq istəmişdi. Üstəlik şaha məsləhət görmüşdü ki, ölkədən çıxmaq barədə düşünsün, özü də mümkün qədər tez!
Güman edirəm ki, bu fakt sizə həmin vaxt İranda nələr baş verdiyini təsəvvür etmək imkanı yaradacaqdır. İnqilabın gedişində həyatdakı bütün uğurlarına görə Məhəmmədrzaya borclu olan yüksək rütbəli hərbçilər hamıdan əvvəl və hamıdan çox ona xəyanət etdilər! Burada general Qarabağinin xəyanətini xatırlamağa ehtiyac yoxdur. Hamı bilir ki, general Qarabaği amerikalıların göstərişi ilə Mehdi Bazərganla əlaqəyə girib ordunun hadisələrə müdaxiləsinə imkan vermədi və silahlı qüvvələrin bitərəfliyi haqqında bəyanat yaymaqla səltənətin süqutuna yol açdı. Bunlar o kəslər idilər ki, özlərinin qabağa getmələri üçün arvadlarını və cavan qızlarını Məhəmmədrzaya peşkəş edirdilər!..
Biz İrandan çıxmazdan əvvəl Pəhləvi və Diba nəsillərinin əksər nümayəndələri və ümumiyyətlə, hər hansı şəkildə bizimlə əlaqəsi olan şəxslər canlarının qorxusundan ölkəni tərk edib xaricə getmişdilər. Məhəmmədrza bütün davranışı ilə bizə anlatmağa çalışırdı ki, getməkdən özgə çarə yoxdur. Fərəh deyirdi: «Amerikalılar və ingilislər şahdan tələb ediblər ki, hakimiyyəti Şahpur Bəxtiyara təhvil verib getsin».
Şahpur Bəxtiyar müxalifətçi Milli Cəbhənin üzvlərindən biri idi və SAVAK-la yaxından əməkdaşlıq edirdi. O, Fransada təhsil almışdı və İkinci Dünya müharibəsində Fransa Milli Müqavimət hərəkatının sıralarında göstərdiyi şücaətə görə general De Qol tərəfindən ordenə layiq görülmüşdü. Bəxtiyar Fransa vətəndaşı idi, arvadı da fransız idi. Uşaqları Fransada yaşayırdı. Özünün İranda bir neçə şirkəti və fabriki vardı. Məhəmmədrza onu MKİ-nin agenti sayırdı və amerikalılar Bəxtiyarı baş nazir təyin etməyi şaha məsləhət görəndə, şahın buna şübhəsi qalmadı.
1979-cu il yanvar ayının 16-da biz İran torpağını tərk etdik. O zaman Rza ABŞ-da aviasiya məktəbində oxuyurdu. Odur ki, təyyarədə mən, Fərəh, Məhəmmədrza və bir neçə xidmətçi uçacaqdıq. Aeroportda hərbi hava qüvvələrinin komandanı general Əmirhüseyn Rəbiinin ağlaması səhnəsini heç vaxt unuda bilmirəm. Milliyyətcə alman olan həyat yoldaşının onun göz yaşlarının şahidi olmasına məhəl qoymadan, general Rəbii ağlaya-ağlaya özünü şahın ayaqlarına atıb acizanə surətdə xahiş etdi ki, məmləkəti tərk etməsin və ordunun bir neçə saata qiyamçıları məhv etməsinə icazə versin. Bu səhnəni seyr edən şah ağlamağa başladı. Bizim də gözlərimiz yaşla doldu...
Tehrandan Misirə yollandıq. Misirə çatan kimi Asuana getdik. Orada böyük bir bəndin arxasında iri süni göl yaradılmışdı. Gölün kənarında Misir hökumətinə məxsus bir mehmanxana vardı. Mərhum Ənvər Sadat və onun İran mənşəli xanımı Cihan Sadat bu mehmanxananı bizim ixtiyarımıza vermişdilər ki, orada yaşayaq. İranı tərk etməyimizdən keçən ilk həftələrdə bizimlə olan şəxslər hələ şahın ölkəyə qayıdacağına ümid bəslədiklərindən üzümüzə gülür və yaltaqlanırdılar, amma elə ki, bir ay ötdü, əsl simalarını göstərməyə başladılar.
Bəzi kitablarda yazırlar ki, Fəridə Diba şahdan və Fərəhdən qabaq İranı tərk etmişdir. Bu, həqiqətə uyğun deyil. Mən şahı Misirə aparan təyyarədə onunla birgə ölkədən getmişəm və şahın öldüyü günə qədər onun yanında olmuşam. Bizim İrandan getməyimizin və Misir, Mərakeş, Panama, Meksika və Amerikadakı sərgərdanlığımızın tarixçəsi çox ibrətamizdir. Məhəmmədrzanın bir sözü məni həmişə ağrıdır. Amerikalılar İran inqilabi hökumətini qıcıqlandırmamaq üçün müxtəlif bəhanələrlə şahı ABŞ-a buraxmamağa çalışdıqları zaman şah Rokfellerlə bir telefon söhbətində demişdi: «Məgər bu gen dünyada bir yer tapılmır ki, mən həyatımın son günlərini orada rahat yaşayım?!»
Bu söhbətin tarixi dəqiq yadımda deyil. Amma İrandan çıxdığımız günü heç zaman unutmaram – 16 yanvar 1979-cu il... Hava limanında soyuq külək əsirdi. Mən bizimlə gedəcək şəxslərlə şah və xanımından qabaq Mehrabad aeroportuna yollanıb şaha məxsus «Boinq-707» təyyarəsinə minmişdim. Bir çox dövlət adamları, siyasi xadimlər, yüksək rütbəli zabitlər şaha ehtiramlarını bildirmək üçün meydanda sıraya düzülmüşdülər. Şah aeroportdakı birmərtəbəli məxsusi iqamətgahında Şahpur Bəxtiyar hökumətinin Məclisdə təsdiq olunmasını gözləyirdi ki, rahat ürəklə ölkəni tərk edə bilsin. Bir müddət sonra Şahpur Bəxtiyar vertolyotla aeroporta gəldi və Məclisin onun başçılıq etdiyi hökumətə etimad göstərdiyini şəxsən şaha xəbər verdi. Şah bu xəbərdən məmnun qalıb otaqdan çıxdı və təyyarəyə doğru addımlamağa başladı. Məhəmmədrza aeroportda olan bir qrup jurnalistə bilidirdi ki, yorulduğu üçün qısa müddətə Misirdə istirahət etməyə gedir və özünü yaxşı hiss edən kimi ölkəyə qayıdacaq. Amma biz bilirdik ki, məsələ belə deyil və bir daha İrana qayıtmayacağıq. Bir gün əvvəl şah bizi bir yerə yığıb demişdi: «Bu, İranda yediyimiz sonuncu şam yeməyidir. Vaşinqtonla London məndən tələb edib ki, təcili İranı tərk edim və geri qayıtmaq fikrini də başımdan çıxarım».
Sonralar Asuanda olarkən Məhəmmədrza bizim yanımızda Misirin mərhum prezidenti Ənvər Sadata demişdi ki, onun istifadə müddəti bitib, buna görə də amerikalılar və onların əmioğlusu olan ingilislər onu işlənmiş dəsmal kimi kənara atıblar. Oxuculara deməliyəm ki, şahın amerikalılar və ingilislərlə ixtilafının kökü ərəblərin neft embarqosu dövrünə gedib çıxır. 1967-ci ildə 6 günlük ərəb-İsrail müharibəsi gedişində ərəblər Qərb ölkələrinə neft ixracını dayandırdılar. Nəticədə neftin qiyməti fantastik səviyyəyə qalxdı. Embarqoya qoşulmayan İran öz neftini baha qiymətə satıb böyük gəlir əldə etdi. Ərəblərin embarqosu bitəndən sonra Məhəmmədrza İranın OPEK təşkilatına rəhbərlik etməsinə müvəffəq oldu. Bu isə təşkilatın daha da möhkəmlənməsinə və neftin qiymətinin artmasına gətirib çıxardı. Həmin məsələ iri neft şirkətlərinin narazılığına səbəb oldu. İran neftinin əsas alıcıları olan amerikalılar və ingilislər böyük təzyiqlər göstərməyə başladılar ki, İran neft hasilatını artırsın və neftin qiyməti aşağı düşsün. Məhəmmədrza Qərb neft şirkətləri ilə açıq qarşıdurmaya getmişdi və İranın sədrliyi OPEK-i dünya iqtisadiyyatına əhəmiyyətli təsir göstərən nəhəng kartelə çevirmişdi. Neftin qiymətinin artması Qərb iqtisadiyyatında durğunluq yaratmışdı, İran isə ölkənin hərtərəfli inkişafı üçün zəruri olan böyük valyuta gəlirlərinə sahib olmuşdu. Amerikalılar və ingilislər ümid edirdilər ki, təzyiqlər vasitəsilə Məhəmmədrzanı yola gətirə biləcəklər, amma Məhəmmədrza nəinki tutduğunu buraxmamışdı, hətta 1976-cı ildə verdiyi məşhur müsahibədə qətiyyətlə demişdi ki, İran heç kimə güzəştə getməyəcək! İrandakı iğtişaşlar, daha doğrusu, səltənətin süqutu ilə sonuclanan təxribatlar buradan başlamışdı. Biz sonralar bu məsələni Rokfellerlə müzakirə etmişdik. Rokfeller bunu təsdiqləyib söyləmişdi: «Neft şirkətləri şahı devirmək istəmirdilər, onların məqsədi şaha öz güclərini göstərmək və onu ağıllandırmaq idi, amma sonra vəziyyət hamının nəzarətindən çıxdı!»
Misir prezidenti Ənvər Sadatın qonağı olduğumuz zaman əslən İsfahandan olan xanım Cihan Sadat bir dəfə Məhəmmədrzadan soruşdu ki, niyə qiyamçılarla sərt davranmadınız, qətiyyətsizlik və mülayimlik göstərdiniz? Məhəmmədrza bu suala cavab vermədi, amma mən də, Fərəh də, ailəyə yaxın olan bəzi digər şəxslər də şahın bu mülayimliyinin səbəbini bilirdik. Məhəmmədrza xərçəng xəstəliyinə tutulduğu üçün güclü depressiyaya düşmüşdü. Hakimiyyətinin son iki ilində o, heç nəyə maraq və diqqət göstərmirdi. Qızım Fərəhin şahın müavini təyin edilməsi və Dövlət Şurasının yaradılması onunla bağlı idi ki, Fransa və İsrail həkimləri Məhəmmədrzaya çox yaşamayacağını bildirmişdilər. Sonralar şahın bu ağır xəstəliyinə prostat problemi və qara ciyərin şişməsi də əlavə olunmuşdu. Beləliklə, hakimiyyətinin son çağlarında Məhəmmədrza təkcə Pəhləvi səltənətinin məhvə getməsini deyil, həm də öz vücudunun şamının əriyib sönməsini müşahidə edirdi. Hər gecə Niyavəran sarayında ruhların çağırılması mərasimi keçirilirdi və Məhəmmədrza bu yolla atasının ruhunu çağırıb ondan məsləhət almağa çalışırdı. Ruhları çağıranlardan biri bu işdə böyük səriştəyə malik şah ordusunun istefada olan giziri, digəri isə «Ettelaat» qəzetinin yaşlı müxbiri idi. İkinci şəxs o qədər qoca idi ki, ruhları çağırmağa qadir deyildi və yalnız birincinin bu işi düzgün gördüyünü müşahidə və təsdiq etmək üçün məclisə qatılırdı. Bu mərasimlərdən birində iştirak edən Fərəh deyirdi ki, Məhəmmədrza İranın keçmiş baş nazirlərindən bir neçəsinin ruhu ilə əlaqəyə girə bilib. Məhəmmədrza ruhların çağırılması mərasimlərində iştirakı nəticəsində melanxoliyaya qapılmış və heyrətamiz fikirlərə düşmüşdü. O deyirdi ki, mən İranın gələcəyini ölənlərin ruhlarından soruşmuşam. Onlar söyləyiblər ki, İran müharibəyə sürüklənəcək, çoxlu qan töküləcək və ölkə parçalanacaq!
Biz bütün çılpaqlığı ilə şahın cisminin, əsəblərinin və psixikasının sıradan çıxması və pozulmasını müşahidə edirdik. Bu dərəcədə xəstə olan bir insandan qiyamçılarla sərt davranmağı və xalq üsyanını yatırmağı gözləmək olardımı?!
Ən pisi o idi ki, şahın Ərdəşir Zahidi kimi yaxın müşavirləri ona mümkün qədər tez İranı tərk etməyi məsləhət görürdülər, çünki amerikalılar və ingilislər üçün Məhəmmədrza ilə ailəsinin həyatı heç bir əhəmiyyət kəsb etmir, hətta onlar Pəhləvi nəslinin İranda öldürülməsinin tərəfdarıdırlar ki, bu, Qərbə bağlı olan digər hökumətlərə dərs olsun və onlar Qərb şirkətlərinin mənafelərini təhlükəyə saldıqları təqdirdə hansı tale ilə üzləşəcəklərini bilsinlər! Amma qızım Fərəh deyirdi ki, bunlar hamısı uydurmadır, çünki Karter onunla görüşdə Məhəmmədrzanı və Pəhləvi səltənətini dəstəklədiyini bəyan edib. Məhəmmədrza isə Karterin bu bəyanatlarını ağ yalan sayırdı və deyirdi ki, amerikalılar onu ölkədən çıxarıb səltənət binasını dağıtmaq istəyirlər. O, NATO-nun Qərbi Almaniyadakı qoşunlarının komandanı general Robert Hayzerin Tehrana ardıcıl məxfi səfərlərini xatırladaraq bildirirdi ki, bu kişi ordunun mənə sadiqliyini aradan qaldırmaq tapşırığını yerinə yetirir.
Sonralar Amerikada olduğumuz zaman Devid Rokfeller açıq-aşkar deyirdi ki, şahın devrilməsində ABŞ-ın uzunmüddətli maraqları var. İndiyə qədər bizim maraqlarımız şahı dəstəkləməyi tələb edirdi, indi isə bizim uzunmüddətli mənafelərimiz şahın hakimiyyətdən getməsini tələb edir! Devid Rokfeller əmin idi ki, İranda islam fundamentalistlərinin hakimiyyətə gəlməsi bu ölkə ilə həmsərhəd cənub regionlarında əlli milyondan artıq müsəlmanın yaşadığı SSRİ üçün problemlər yarada bilər. O vaxtlar sovet ordusu hələ Əfqanıstanı işğal etməmişdi. Devid Rokfeller bizə deyirdi ki, ABŞ SSRİ-ni müsəlmanlarla üzücü müharibəyə cəlb edib onu zəiflətmək istəyir; Vaşinqtonun son məqsədi sovet imperiyasını dağıtmaqdır və buna nail olmaq üçün biz Orta Şərqdə dəyişikliklərə rəvac verməyə məcburuq! Sonralar Əfqanıstan məsələsi ortaya çıxanda biz Rokfellerin sözlərini xatırladıq. İrand