۞ C A H A N ۞

Görkəmli alim, ictimai xadim və nadir şəxsiyyət akademik Ziya Bünyadovun qətli son illər xalqımızın üzləşdiyi min cür faciə içərisində bəlkə də ən ağlasığmazı, ən dəhşətlisidir – Ziya Bünyadov nə kimlərinsə maraqlarına toxunan iqtisadi qüdrət sahibi idi, nə də real hakimiyyətə can atan siyasətçi. Onun müəyyən siyasi təşkilata mənsubluğu da əslində simvolik mahiyyət daşıyırdı – Ziya Bünyadov şəxsiyyəti hər hansı partiyanın, təşkilatın çərçivələrinə sığışmayacaq dərəcədə böyük və çoxcəhətli idi.
Kim idi Ziya Bünyadov? O, mübarizə silahı qələm və söz olan bir ziyalı, bir fikir adamı idi və əgər həqiqətən onun vəhşi sifarişli qətl hədəfinə çevrilməsi məhz bu səbəblə bağlıdırsa, onda bu, bütövlükdə xalqımız və cəmiyyətimiz üçün çox təhlükəli bir simptomdur. Çünki Ziya Bünyadova atılan güllələr əslində ziyaya, ziyalı sözünün qaranlıqları yaran nuruna, işığına – HƏQIQƏTinə atılan güllələrdir, cəmiyyəti əsarət və cəhalət zülmətinə qərq edib həmin zülmətdə öz çirkin əməllərini rahatca həyata keçirmək istəyənlərin mənfur niyyətlərinin təzahürüdür.

Davamı...

Böyük hind filosofu və sosioloqu Ciddu Krişnamurti 1895-ci ildə Hindistanın cənubunda brəhmən ailəsində doğulmuş, təhsilini Londonda almış, vətənə qayıtdıqdan sonra bir müddət "Şərq ulduzu" adlı beynəlxalq dini təşkilata rəhbərlik etmişdir. 1920-ci illərin sonunda işdən əl çəkib Avropa və Amerikanı səyahətə çıxmış, öz fəlsəfi və siyasi baxışlarını canlı təbliğat yolu ilə yaymağa başlamışdır. Sonralar birdəfəlik ABŞ-da məskən salmış C.Krişnamurti dalbadal bir neçə kitab nəşr etdirmiş və böyük şöhrət qazanmışdır. 1986-cı ildə vəfat etmişdir. Onun üç cildlik "Həyatın şərhi" (1956-1961) əsəri müəllifin xəyali həmsöhbətlə dialoqu şəklində yazılmışdır. Burada o, sosial-siyasi həyatın ən köklü problemlərinə toxunur və özünəməxsus şərh verir. Bu problemlərin çağdaş ictimai-siyasi şəraitimiz üçün aktuallığını nəzərə alıb, əsərdən bəzi fraqmentləri oxuculara təqdim edirəm.

Davamı...

Alber Kamü (1913-1960) «Taun», «Yabançı», «Süqut», «Kaliqula», «Sizif haqqında mif» kimi əsərlərində müasir insanın vəziyyətindən, onun çəkdiyi əzab və iztirablardan geniş söhbət açmışdır. «Taun»da dəstə-dəstə məhvə sürüklənən insanlar, ölüm qorxusu və həyat eşqi ilə yoğrulmuş münasibətlər təsvir edilir. «Yabançı»da qəhrəman oyun qaydalarına uyğun şəkildə davrana bilmədiyi üçün məhvə məhkumdur. O, yaşadığı cəmiyyətə yaddır. Həmin cəmiyyətdə şəxsiyyətin hərəkətverici qüvvəsi neqativ bir həqiqətdir ki, onsuz insanın özü və dünya üzərində qələbə çalması baş tutan iş deyil. Buna görə də əsərin qəhrəmanı rahatlıq naminə səssiz-səmirsiz ölümü seçməli olur. O, nə sosial ədalətsizliyi pisləyir, nə də onunla mübarizə aparır; o yalnız tənhalığı öz vəziyyətinə uyğun bilir.

Davamı...

Ərəblərdə bir məsəl var: «Adlar səmadan enir». Şair dostum İlham Qəhrəmanın «Ey dil» kitabının əlyazmasını oxuyanda qeyri-iradi bu hikmətli kəlamı xatırladım. Səbəbi heç şübhəsiz, bu kitabdakı şeirlərin istisnasız olaraq ilhamla yazılmasında, ilhamın məhsulu olmasındadır. Müşfiq əbəs yerə demirdi ki, şairə ilhamdan maya gərəkdir. Əfsuslar olsun ki, bir vaxtlar şairlərin ən məhrəm sözlərlə vəsf etdiyi «ilham pərisi» zamanımızda bir çox digər ülvi və müqəddəs məfhumlar kimi arxaizmə çevrilib, əvəzində texnoloji bicliklər üzərində qurulan, hansısa nəzəri qəliblərə illüstrasiya xarakteri daşıyan qurama nümunələr poeziya adına mətbuatı, efiri, ekranı və İnternet saytlarını başına götürüb. Belə nümunələrin ən mükəmməllərində şeir anlamına daxil olan hər şey var, bircə ilhamdan başqa. Halbuki ilham – şeirin və şairliyin başlıca şərtidir. Nizami Gəncəvi məhz bu amilə görə, yəni qeybdən ilham aldıqları üçün şairləri Tanrı hüzurunda peyğəmbərlərdən sonra ikinci yerə qoyurdu. Bu mənada İlhamın klassik harmoniyaya əsaslanan şeirləri yapma və qondarma «poetik məhsul»dan usanıb təbii və səmimi sözə susayan oxuculardan ötrü bulaq suyu qismindədir desəm, yanılmış olmaram. Çünki bu gün, İlhamın öz təbirincə söyləsəm, «içimizi çatladan» təkcə yediyimiz keyfiyyətsiz qida məhsulları, içdiyimiz natəmiz su deyil, həm də bizə «yedirdilən» saxta sənət mallarıdır.

Davamı...

 Hər bir hekayətin məğzi var və hekayəti həmin o
məğzinə görə danışırlar,baş qatmaq üçün yox!..
Hekayətin məqsədi məlalətdən qurtulmaq deyil,
cəhalətdən qurtulmaqdır!
                                    Şəms Təbrizi

Birisi xəzinə kağızı tapmışdı. Orada yazılmışdı ki, filan darvazadan çıxarsan, bir gümbəz görəcəksən, arxanı o gümbəzə çevirib üzünü qibləyə tutarsan və bir ox atarsan; ox hara düşsə, xəzinə oradadır. Elə də etdi – getdi, oxu atdı, amma nə qədər axtardısa, heç nə tapmadı. Xəbər gedib padşaha çatdı. O,güclü oxatanlar göndərdi – bir nəticə hasil olmadı. Həmən şəxs üzünü Tanrı dərgahına tutdu. Səda gəldi: «Biz deməmişik ki, kamanı çək!» Təzədən o yerə qayıtdı, oxu kamana qoydu, kamanı çəkmədi – ox qarşısındaca yerə düşdü. Elə ki, ilahi inayət yetişdi, iki addım atdı və [məqsədinə] çatdı.1

Davamı...

O Xəttat (Allah – M.M.) üç cür yazı yazdı:
Birini Ondan başqa hes kəs oxumadı.
Birini həm O oxudu, həm də başqaları.
Birini isə nə O oxudu, nə də başqaları.
O üçüncü yazı mənəm!
                                Şəms Təbrizi

Şəms Təbrizi kim idi? 1244-cü ilin bir payız günü dəvətsiz-filansız Konyaya gəlib şəhərin ən hörmətli ruhanisi, məşhur şeyx Bəhaəddin Vələdin oğlu Cəlaləddin Ruminin həyatını alt-üst edən, onu «fitvalar verən şeyxdən şairə çevirən» (Sultan Vələd), «minbərdə vüqarla oturduğu halda küçədəki uşaqların oyuncağına döndərən» (Mövlana) bu şəxs necə bir insan idi və buna necə nail oldu? Bu sual təkcə müasir tədqiqatçıları və onların sələfləri olan orta əsr təzkirəçilərini deyil, həm də hadisənin canlı şahidlərini – Mövlananın yaxın ətrafını və bütövlükdə Konya əhlini ciddi şəkildə maraqlandırmış və düşündürmüşdür.

Davamı...

Son zamanların dünyanı başına götürən anti-ədəbi və psevdo-elmi yazıların içində başını götürüb gizlənmək istədiyin anda elə bil, böyük sufi Rumi demişkən, yatdığın anda üzünə su çilənir (...qalx ayağa və əbədiyyətin badəsini əlinə al/ yerdə qalan mətləbi sənə gizlində eşq deyəcək...), bir az toxtaq olursan. Ancaq... yenə də, bu qədər yazı-pozunun içində əsas olan şey - fərq - yazan adamın özünün özündən fərqi... yoxdu, qəhətə çıxıb, oxumaq istədiyin şeylər su kimi məchul bir ünvana axıb gedir, nə özünü, nə də səni saxlayır. Bir də, elə bil bütün bu anti-ədəbi və psevdo-elmi qaralamaların "mahiyyətinin" təsdiqi kimi, bu qələmçilərin bağladıqları kitablar da balaca bir maşına qoşulan çox uzun qoşquya bənzəyir... Kitabların arxasında, o üz-bu üzündə boya ləkəsi kimi görünən rəylər, dünyanın və məmləkətimizin böyük söz adamlarının bu "zalım tifil" haqqında referansları...bilmirsən, nəyi oxuyasan, qərara gəlirsən ki, kitabı bağlamaq lazımdı. Açılmamış bağlanan kitab metaforası bu günümüzün ədəbi gəzişmələrini səciyyələndirən ən doğru, ən dürüst təyindir.
Yaxınlarda bütün bu narahatlığı unutduran, filologiya elmimizin gələcəyinə böyük ümidlər doğuran iki yazı oxudum və bu kiçik yazıda sayğılı "525-ci qəzet"in oxucuları ilə fikirlərimi bölüşmək istərdim. Söhbət dostum, görkəmli şərqşünas-filoloq və tərcüməçi Məsiağa Məhəmmədinin qəzetin keçən şənbə sayında çap edilən "Təbrizdən doğan Günəş" və "Xalq qəzeti"nin 25 oktyabr tarixli sayında yer alan "Mövlana nə deyir?" yazılarından gedir.

Davamı...

1207-ci il sentyabrın 30-da o vaxtlar Xarəzmşahlar dövlətinin əsas şəhərlərindən biri, indi isə Əfqanıstanın şimalında kiçik yaşayış məntəqəsi olan Bəlxdə «alimlərin sultanı» ləqəbli Bəhaəddin Vələdin ailəsində dünyaya göz açmış Mövlana Cəlaləddin Ruminin (1207-1273) adı və fikirləri bu gün yer kürəsinin dörd bir guşəsində dillər əzbəridir. Müxtəlif araşdırma və sorğular onun təkcə mənsub olduğu regionda, xüsusən Türkiyə və İranda deyil, Avropa və Amerikada da ən çox oxunan, kitabları ən çox satılan müəlliflərdən biri, bəzi hallarda isə birincisi olduğunu göstərməkdədir. Ruminin şəxsiyyəti və düşüncələri çoxdan Şərq ədəbi-bədii və fəlsəfi fikir tarixinin faktı olmaqdan çıxaraq, ümumbəşəri mənəvi-əxlaqi dəyərlər xəzinəsinin ayrılmaz hissəsi olmuş, müxtəlif incəsənət növlərinin (musiqi, rəssamlıq, kalliqrafiya, tətbiqi sənətlər, kino və s.) mövzu və predmetinə çevrilmişdir. Bu gün onun əsərləri təkcə akademik qurumlarda, müxtəlif elmi mərkəzlərdə tədqiq olunmur, həm də dünyanın bir çox ölkələrində öz sıralarında Mövlana vurğunlarını birləşdirən Mövlana cəmiyyətlərində, Mövlana klublarında öyrənilir və təbliğ edilir. Bu qeyri-adi populyarlığın, bu misilsiz şöhrətin səbəbi, heç şübhəsiz, Mövlana yaradıcılığının müasirliyində, onun XIII yüzillikdə olduğu kimi XXI əsrdə də insanları düşündürən, narahat edən ən vacib suallara cavab verməsində, bəşəriyyətə yaşayış və birgəyaşayışın mükəmməl fəlsəfəsini təqdim etməsindədir.

Davamı...

«Ömür dedikləri...»
Həyatın müxtəlif mərhələlərində insanın özünə, başqalarına və bütövlükdə dünyaya münasibətində daimi dəyişiklik baş verir. Lakin insan yaşa dolduqca, dəyişən onun xarakteri (xasiyyəti) deyil, temperamentidir. Müxtəlif yaş dövrlərini birləşdirən cəhət budur ki, bütün həyatımız boyu bizim ixtiyarımızda yalnız İNDİ olur: fərqləndirən cəhət isə odur ki, əvvəldə bizim qarşımızda uzun bir GƏLƏCƏK, sonda isə arxamızda qısa bir KEÇMİŞ dayanır.

Uşaqlıq
Uşaqlıqda insan varlığı iradəyə deyil, idraka xidmət edir. Buna görə də sonralar uşaqlıq «itirilmiş cənnət» kimi xatırlanır. Əlaqələri məhdud, tələbatı az olan uşağın vücudu əsasən idraka yönəlmişdir: o, büsbütün yeni və təkrarsız görünən dünyada zehninə qida axtarır. Uşaqlıq – fasiləsiz poeziyadır: hər şey təzədir, təəssüratlar hələ sonsuz təkrar ucbatından kütləşməyib: uşaq marağı ayrı-ayrı görüntü və hadisələrdə həyatın mahiyyətini anlamaqla məşğuldur. Hər şey uşağa əbədi görünür, fərd bütövlükdə növü təmsil edir. Uşaqlıq dövrünün təcrübə və tanışlıqları bütün sonrakı idrak və təcrübə üçün tiplərə, rubrikalara, kateqoriyalara çevrilir. Beləcə, hələ uşaq ikən bizim dünyagörüşümüzün möhkəm əsası qoyulur, onun dayaz, yoxsa dərin olacağı müəyyənləşir.

Davamı...